काठमाडौँ। नेपालमा पछिल्लो समय पर्यटक आगमन बढ्दै गए पनि होटलहरूको औसत क्षमता उपयोग (अकुपेन्सी रेट) भने घट्दै गएको नेपाल राष्ट्र बैंकले गरेको एक अध्ययनले देखाएको छ। यसले नेपाली पर्यटन उद्योगमा नयाँ चुनौतीहरू थपिएको सङ्केत गर्छ।

आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को साउनदेखि पुससम्ममा ५ लाख ७९ हजार ९ सय ४३ जना पर्यटक नेपाल भित्रिए। गत वर्षको सोही अवधिमा यो सङ्ख्या ५ लाख ५९ हजार ७ सय ६९ जना मात्रै थियो, जसले पर्यटक आगमनमा करिब २ लाखको वृद्धि देखाउँछ। तर, राष्ट्र बैंकको अध्ययनअनुसार २०८०/८१ को साउनदेखि पुससम्म होटलहरूको औसत क्षमता उपयोग ४५.३० प्रतिशत रहेकोमा २०८१/८२ को सोही अवधिमा यो घटेर ४३.९३ प्रतिशतमा झरेको छ। यो तथ्याङ्कले पर्यटक बढे पनि उनीहरूले होटलहरूमा पर्याप्त कोठा प्रयोग नगरेको वा नयाँ होटलहरूको सङ्ख्या बढेकाले प्रति होटल अकुपेन्सी घटेको हुन सक्ने देखाउँछ।

प्रदेशगत रूपमा हेर्दा, कोशी प्रदेशको होटलहरूको औसत क्षमता उपयोग ५९.२८ प्रतिशतका साथ सबैभन्दा धेरै रहेको छ। यद्यपि, यो गत वर्षको ६७.४९ प्रतिशतको तुलनामा कम हो। लुम्बिनी प्रदेशमा भने अकुपेन्सी रेट सबैभन्दा कम ३१.९२ प्रतिशत रहेको छ, यद्यपि गत वर्षको २६.८४ प्रतिशतको तुलनामा यो केही सुधारिएको अवस्था हो। मधेस प्रदेशमा पनि अकुपेन्सी रेट ३५.३३ प्रतिशतबाट घटेर ३३.६६ प्रतिशतमा झरेको छ। सकारात्मक पक्षमा, बागमती प्रदेशको अकुपेन्सी रेट ५०.६० प्रतिशतबाट बढेर ५१.३८ प्रतिशत पुगेको छ। गण्डकी प्रदेशमा ३३.०८ प्रतिशतबाट घटेर ३३.५८ प्रतिशतमा पुगेको छ। कर्णाली प्रदेशको अकुपेन्सी रेट ५६.८९ प्रतिशतबाट बढेर ५८.३८ प्रतिशत पुगेको छ भने सुदूरपश्चिम प्रदेशमा ४५.८६ प्रतिशतबाट घटेर ३९.३२ प्रतिशतमा झरेको छ।

राष्ट्र बैंकले आफ्नो अध्ययन प्रतिवेदनमा पर्यटनसँगै औद्योगिक क्षेत्रमा पनि चुनौतीहरू बढेको निष्कर्ष निकालेको छ। प्रतिवेदनमा औद्योगिक क्षेत्र, विशेष आर्थिक क्षेत्र र औद्योगिक ग्रामको पूर्वाधार निर्माणलाई तीव्रता दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ। स्वदेशी उत्पादनका लागि उचित बजार र अन्य भौतिक पूर्वाधार उपलब्ध गराउनु, साथै औद्योगिक उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि गर्नु प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। कृषिजन्य तथा अन्य औद्योगिक उत्पादनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थको आन्तरिक उत्पादन वृद्धि गरी समग्र औद्योगिक उत्पादन बढाउनु पनि चुनौतीपूर्ण देखिएको छ।

कच्चा पदार्थको आपूर्ति सहज नहुनु, उद्योगहरूलाई पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्न नसक्नु, औद्योगिक पूर्वाधार एवं मानव संसाधनको विकासमा कमी हुनु, स्वदेशी श्रमशक्तिको दक्षता अभिवृद्धि गर्न नसक्नु र जनशक्ति पलायनलाई रोकी उद्योगतर्फ आकर्षित गर्न नसक्नु औद्योगिक क्षेत्रका अन्य मुख्य चुनौती हुन्। यसका अतिरिक्त, उद्योग क्षेत्रमा स्वदेशी तथा विदेशी पुँजी र प्रविधि आकर्षित गर्नु, निर्यातयोग्य वस्तुहरूको विविधीकरण गर्नु, स्वदेशी उत्पादनको गुणस्तर वृद्धि गर्नु, बढ्दो आयातका कारण स्वदेशी उद्योगलाई प्रतिस्थापन हुनबाट जोगाउनु तथा उद्योगहरूबाट निस्कने फोहर तथा प्रदूषणबाट मानव स्वास्थ्य र वातावरणमा पर्ने असरलाई कम गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण चुनौतीका रूपमा औँल्याइएको छ।

राष्ट्र बैंकको यो अध्ययनले नेपालको आर्थिक विकासका लागि महत्त्वपूर्ण मानिने पर्यटन र औद्योगिक दुवै क्षेत्रमा विद्यमान समस्याहरूलाई स्पष्ट पारेको छ। यी चुनौतीहरूको समाधानका लागि सरकार र निजी क्षेत्रको समन्वयात्मक पहल आवश्यक देखिन्छ।