ताइपेई। दशकौँदेखि, चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले तिब्बती बौद्ध धर्मलाई आफ्नो इच्छाअनुसार झुकाउने प्रयास गरेको छ। यसले धार्मिक संस्थाहरूलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरेको छ, आफ्नै पादरीहरू स्थापना गरेको छ र आफूलाई पुनर्जन्मको मध्यस्थकर्ता घोषणा गरेको छ। तैपनि, यसले नियन्त्रण गर्न नसक्ने एउटा उत्तराधिकार - अर्को दलाई लामा - ले बेइजिङमा गहिरो असहजता ल्याएको छ। पार्टीलाई थाहा छ कि तिब्बती बौद्ध धर्ममा मान्यता झोङनानहाईमा होइन, तर मठहरू, प्रवासी समुदायहरू र विश्वभरका लाखौँ विश्वासीहरूको हृदयमा बनाइएको छ।

पञ्चेन लामाको उदाहरण एकदमै गम्भीर छ। १९९५ मा, बेइजिङले दलाई लामाले ११ औँ पञ्चेन लामाको रूपमा पहिचान गरेका केटालाई हिरासतमा लिएर चुप लगाइदियो र उनको ठाउँमा आफ्नै उम्मेदवार राख्यो। तीस वर्ष बितिसक्दा पनि, सरकारले नियुक्त गरेको पञ्चेन लामाले औपचारिक कार्यहरू मात्र गर्छन्, चिनियाँ सरकारी संरचनाभन्दा बाहिर थोरै आध्यात्मिक अधिकार राख्छन्। तिब्बतीहरूले उनलाई अस्वीकार गर्छन्, विश्वव्यापी बौद्ध समुदायले उनलाई बेवास्ता गर्छन्, र संसारले बेपत्ता पारिएको बच्चालाई सम्झन्छ। यो असफलताले दलाई लामाको उत्तराधिकारी स्थापना गर्ने बेइजिङको योजनालाई धम्की दिन्छ।

तिब्बती बौद्ध धर्ममा पुनर्जन्म नोकरशाही प्रक्रिया होइन, तर शताब्दीयौं पुरानो परम्परामा जरा गाडेको आध्यात्मिक पहिचान हो। दलाई लामाले पहिले नै भनेका छन् कि उनी यो प्रक्रियालाई चीनद्वारा नियन्त्रण गर्न दिने छैनन्। त्यो एकल कथनले बेइजिङको नियन्त्रणलाई कमजोर बनाउँछ। कुनै पनि आदेश, कुनै नियमन, कुनै पनि "देशभक्ति शिक्षा" अभियानले तिब्बतीहरूलाई पार्टी-अनुमोदित दलाई लामाको आज्ञा पालन गर्न बाध्य पार्न सक्दैन। संस्थाले आफैँले स्पष्ट पारेको छ कि वैधता धार्मिक अभ्यासबाट प्राप्त हुन्छ, राजनीतिक हुकुमबाट होइन।

चीनको चिन्ता तिब्बतमा मात्र सीमित छैन। दलाई लामा एक विश्वव्यापी व्यक्तित्व हुन् जसका शिक्षाहरू धर्मशालादेखि न्यूयोर्क, टोकियोदेखि साओ पाउलोसम्म प्रतिध्वनित हुन्छन्। उनको उत्तराधिकारीलाई चिनियाँ सेन्सरशिपको पहुँचभन्दा बाहिर, विश्वभरका बौद्ध समुदायहरूले मान्यता दिने सम्भावना छ। बेइजिङलाई डर छ कि अर्को दलाई लामा निर्वासनमा रहेका तिब्बतीहरूको लागि एक जुलुस बिन्दु र तिब्बत भित्र असहमतिको प्रतीक बन्नेछन्। अझ नराम्रो कुरा, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले उनलाई वास्तविकको रूपमा चिन्न सक्छ, जसले गर्दा चीनको छनौट गरिएको उम्मेदवार एक्लो र बेकार हुनेछ।

सीसीपीको चिन्ता असफलताको रणनीतिक लागतबाट उत्पन्न हुन्छ। विवादित उत्तराधिकारले तिब्बती धर्ममाथि चीनको नियन्त्रणको कमीलाई उजागर गर्नेछ, बौद्ध एसियामा यसको नरम शक्तिलाई कमजोर पार्नेछ र बहुपक्षीय मञ्चहरूमा आलोचनालाई निम्त्याउनेछ। यसले तिब्बती विरोधलाई पनि तीव्र पार्नेछ, जसले विश्वलाई सम्झाउनेछ कि तिब्बतमा बेइजिङको शासन सहमतिमा होइन, जबरजस्तीमा आधारित छ। स्थिरताको चाहना भएको सरकारको लागि, पुनर्जन्मको प्रश्न एक अस्थिर शक्ति हो जुन यसले निष्क्रिय गर्न सक्दैन।

चीन चिन्तित छ किनभने यसलाई सत्य थाहा छ: अर्को दलाई लामा बेइजिङको छायामा जन्मने छैनन्। उनलाई पार्टीको आदेशले होइन, आध्यात्मिक परम्पराले पहिचान गरिनेछ। र त्यो पहिचानले सीसीपीको अधिकारको लागि महत्त्वपूर्ण चुनौती खडा गर्छ। दलाई लामाको पुनर्जन्म यसको नियन्त्रणभन्दा बाहिर छ - र नियन्त्रणको यो हानिले बेइजिङलाई स्वीकार गर्न हिम्मत गर्ने भन्दा बढी डराउँछ।