काठमाडौँ ।  नयाँ अध्ययनले जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वभरका नदीहरूमा अक्सिजनको मात्रा निरन्तर घटिरहेको देखाएको छ । जलवायु परिवर्तनले मानवजाति र पर्यावरणका लागि अत्यावश्यक ताजा पानीको स्रोतमा गम्भीर जोखिम सिर्जना गरेको छ। यो अध्ययन वैज्ञानिक जर्नल ‘साइन्स एडभान्सेस’ मा प्रकाशित भएको हो। चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठान अन्तर्गत नान्जिङ भूगोल तथा लिम्नोलोजी संस्थानका अनुसन्धानकर्ताहरूको नेतृत्वमा यो खोजमूलक अनुसन्धान गरिएको हो।

अनुसन्धान टोलीले सन् १९८५ देखि २०२३ सम्मको करिब ४० वर्षको विस्तृत तथ्याङ्क विश्लेषण गरेको थियो। अध्ययनका क्रममा विश्वभरका २१ हजारभन्दा बढी नदी खण्डहरूको अक्सिजन स्तर मापन गर्न उन्नत कम्प्युटर आधारित विश्लेषण विधि प्रयोग गरिएको थियो।

अध्ययनअनुसार विश्वका नदीहरूमा अक्सिजनको मात्रा औसतमा प्रति दशक ०.०४५ मिलिग्राम प्रतिलिटरका दरले घटिरहेको छ। चिन्ताजनक कुरा के छ भने, अध्ययन गरिएकामध्ये करिब ८० प्रतिशत नदीहरूमा अक्सिजनको कमी देखिएको छ। विशेषगरी उष्णकटिबन्धीय (ट्रपिकल) क्षेत्रका नदीहरू यसबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित भएका छन्। यसअघि उच्च अक्षांशका चिसो क्षेत्रहरू बढी प्रभावित हुने अनुमान गरिएको भए पनि अध्ययनले उष्णकटिबन्धीय नदीहरू पहिले नै कम अक्सिजनयुक्त भएकाले अझ छिटो अक्सिजन गुमाइरहेको तथ्य उजागर गरेको छ। यसले नदीहरूमा अत्यन्त कम अक्सिजन हुने 'हाइपोक्सिया' को अवस्था निम्त्याउन सक्छ, जसका कारण माछा तथा अन्य जलचर प्राणीहरूको सामूहिक मृत्यु हुन सक्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार नदीको पानी तातिँदै जाँदा त्यसमा अक्सिजन घुल्ने क्षमता घट्नु नै यसको मुख्य कारण हो, जसले कुल अक्सिजन ह्रासको करिब ६३ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ। भौतिक नियमअनुसार तातो पानीले चिसो पानीको तुलनामा कम अक्सिजन धारण गर्न सक्छ। त्यस्तै, तापक्रम, प्रकाश र पानीको बहावसँग सम्बन्धित जैविक-रासायनिक प्रक्रियाहरूमा आएको परिवर्तनले थप १२ प्रतिशत अक्सिजन कमी गराएको अध्ययनले जनाएको छ।

पछिल्लो समय विश्वभर रैथाने बन्दै गएका अत्यधिक गर्मीका लहरहरू (हिटवेभ्स) ले पनि नदीहरूको अक्सिजन ह्रासमा ठूलो भूमिका खेलेका छन्। अध्ययनले विश्वव्यापी नदीको अक्सिजन कमीको करिब २३ प्रतिशत हिस्सा यस्ता गर्मीका लहरहरूसँग सम्बन्धित रहेको देखाएको छ।

अनुसन्धानमा अत्यन्त कम वा अत्यन्त बढी पानीको बहावले केही हदसम्म अक्सिजन कमीको गतिलाई थोरै ढिलो गराउन सक्ने पनि उल्लेख गरिएको छ। सामान्य अवस्थाको तुलनामा कम बहाव हुँदा अक्सिजन ह्रासको दर १९ प्रतिशतले घटेको पाइएको छ भने बढी बहाव हुँदा ७ प्रतिशतले कमी आएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले घट्दो अक्सिजन स्तरले नदीको पारिस्थितिक प्रणाली र जैविक विविधतामा गम्भीर असर पार्ने चेतावनी दिएका छन्। अक्सिजन कम हुँदा माछा तथा अन्य जीवहरू बाँच्न सङ्घर्ष गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। उनीहरूले विशेषगरी उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रका देशहरूका नीति निर्माताहरूलाई नदीको यो अवस्था सुधार्न तत्काल प्रभावकारी रणनीति अपनाउन आग्रह गरेका छन्। नान्जिङ भूगोल तथा लिम्नोलोजी संस्थानका अनुसन्धानकर्ता शी कुनका अनुसार, यो अध्ययनले विश्वभरका नदीहरूमा भइरहेको अक्सिजन ह्रासको गम्भीरतालाई बुझ्न र यसको न्यूनीकरणका उपायहरू खोज्न महत्वपूर्ण वैज्ञानिक आधार प्रदान गरेको छ।