इतिहास केवल बितेका घटनाहरूको सँगालो होइन; यो त भविष्यको ऐना हो। आज हामी टेलिभिजन र अनलाइन पोर्टलहरूमा महाशक्ति राष्ट्रहरूबीचको व्यापारिक युद्ध, जलमार्गहरूमाथिको नियन्त्रण र हतियारको दौडका समाचारहरू पढ्छौँ। तर, शक्तिको यो खेल आजभन्दा ६ हजार वर्षअघि टाइग्रिस र युफ्रेटिस नदीको किनारमा सुरु भइसकेको थियो।

मानव सभ्यताको पहिलो पाना मानिने 'मेसोपोटामिया' (आजको इराक, सिरिया र इरानको भूगोल) र त्यसको वरपर उदाएका ८ विशाल साम्राज्यहरू— सुमेरियन, अक्काडियन, बेबिलोनियन, हिट्टाइट, मितान्नी, असुरियाली, नियो-बेबिलोनियन र एलाम— ले आजको आधुनिक विश्वको जग मात्र बसालिनन्, सत्ता कसरी निर्माण हुन्छ र कसरी ढल्छ भन्ने निर्मम नियमहरू पनि लेखेर गए।

प्राचीन माटोका ट्याब्लेटहरूमा कुँदिएका ती साम्राज्यहरूका उदय र पतनका कथाहरूले आजको भू-राजनीतिलाई कुन हदसम्म प्रतिविम्बित गर्छन्? आउनुहोस्, इतिहासको गहिराइमा पसेर यसको चिरफार गरौँ।

१. भूगोल, स्रोत र सामरिक 'चोकप्वाइन्ट' को नियन्त्रण
आज विश्वको ध्यान मध्यपूर्वको तेल र हर्मुज वा स्वेज नहर जस्ता सामरिक जलमार्गहरूमा केन्द्रित छ। जोसँग स्रोत छ र जसले व्यापारिक मार्ग नियन्त्रण गर्छ, उसैले विश्वमा राज गर्छ। यो नियम सुमेरियनहरूको पालादेखि नै लागू भएको थियो।

४५०० ई.पू. तिर उदाएका सुमेरियन नगर-राज्यहरू (जस्तै: उरुक र उर) बीचको पहिलो युद्ध कुनै धर्म वा सिद्धान्तका लागि नभएर सिँचाइको पानी र उर्वर भूमिको नियन्त्रणका लागि भएको थियो। माटो र नर्कट मात्र पाइने त्यो भूगोलमा काठ र धातुको नितान्त अभाव थियो। त्यसैले सुमेरियनहरूले फारसको खाडी हुँदै सिन्धु सभ्यतासम्मको जलमार्गलाई आफ्नो व्यापारको आधार बनाए।

पछि, सार्गोन द ग्रेटले नेतृत्व गरेको अक्काडियन साम्राज्य (२३३४ ई.पू.) ले इतिहासमै पहिलो पटक अनातोलिया (टर्की) देखि ओमानसम्मको सम्पूर्ण व्यापारिक मार्गमा एकाधिकार जमायो। आजका आधुनिक राष्ट्रहरूले जसरी अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मार्गहरूमा आफ्नो नौसेना राखेर नियन्त्रण गर्छन्, अक्काडियनहरूले त्यतिबेलै तामा र काठको आपूर्ति शृङ्खलालाई आफ्नो मुठीमा राखेर आफूलाई 'महाशक्ति' बनाएका थिए।

२. हतियारको दौड र प्रविधिको क्रान्ति
कुनै पनि साम्राज्यको आयु त्यसले प्रयोग गर्ने प्रविधि र हतियारले निर्धारण गर्छ। सुमेरियनहरूको काँसको भाला र गह्रौँ रथहरू लामो समयसम्म अजय रहे, तर जब हिट्टाइट (१६०० ई.पू.) र मितान्नी (१५०० ई.पू.) साम्राज्यहरू उदाए, युद्धको नियम नै बदलियो।

हिट्टाइटहरूले फलाम गाल्ने प्रविधिको जादुगरी आविष्कार गरे। काँसभन्दा कडा र धारिलो फलामका हतियारले उनीहरूलाई अजेय बनायो। उता, मितान्नीहरूले घोडाहरूको नश्ल सुधार गरे र हल्का, तीव्र गतिको 'तीन जना बस्न मिल्ने रथ' बनाए। यो त्यतिबेलाको 'फाइटर जेट' जस्तै थियो।

तर, प्रविधिको यो दौडमा असुरियाली (१३९२ ई.पू.) हरूले सबैलाई उछिने। उनीहरूले विश्वकै पहिलो प्रोफेसनल (स्थायी) सेना बनाए र अग्ला पर्खालहरू भत्काउने 'सिज इन्जिन' को विकास गरे। आज आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र साइबर हतियारको दौडमा जसरी राष्ट्रहरू लागिपरेका छन्, प्राचीन मेसोपोटामियामा फलाम र रथको दौड त्यस्तै युगान्तकारी थियो। जसले प्रविधिमा एकाधिकार जमायो, उसले इतिहास लेख्यो।

३. कूटनीति भर्सेज राज्य-आतङ्क
साम्राज्य टिकाउन तरबार मात्र काफी हुँदैन भन्ने कुरा पुरानो बेबिलोनियन साम्राज्य (१८९४ ई.पू.) का राजा हम्मुराबीले बुझेका थिए। उनले छिमेकीहरूसँग कूटनीतिक गठबन्धन गरे र उचित समयमा उनीहरूलाई एक्ल्याएर आफ्नो साम्राज्य विस्तार गरे। हिट्टाइटहरू त झन् कूटनीतिमा यति अगाडि थिए कि उनीहरूले इजिप्टका फराओसँग 'कादेसको सन्धि' गरे, जुन मानव इतिहासकै पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति सम्झौता मानिन्छ।

तर, यसको ठीक विपरीत थियो— असुरियाली साम्राज्य। असुरियालीहरू कूटनीतिमा होइन, निर्मम बलप्रयोग र आतङ्कमा विश्वास गर्थे। उनीहरूले जितेका राज्यका विद्रोहीहरूको छाला काढ्ने र लाखौं मानिसहरूलाई सामूहिक रूपमा देश निकाला गर्ने क्रूर नीति अपनाए।

असुरियालीहरूको यो 'हार्ड पावर' ले उनीहरूलाई इजिप्टदेखि इरानसम्मको विशाल भूगोल त दियो, तर उनीहरूको पतनको बीउ पनि त्यही क्रूरताभित्र लुकेको थियो। डरको भरमा टिकेको साम्राज्य तब ढल्यो जब बेबिलोन र मेडस (एलामका छिमेकी) मिलेर असुरियाली राजधानी निनेभेहलाई खरानी बनाए। आजको विश्व राजनीतिमा पनि अति-सैन्यीकरण र आतङ्कले कुनै पनि शक्तिलाई दिगो बनाउँदैन भन्ने यो सबैभन्दा ठूलो ऐतिहासिक प्रमाण हो।

४. कानुन, अर्थतन्त्र र विधिको शासन
कुनै पनि समाजलाई लामो समयसम्म बाँधेर राख्न 'सिस्टम' चाहिन्छ। सुमेरियनहरूले धर्म र देवताको डर देखाएर समाज चलाए। तर, जब समाज जटिल र बहुसांस्कृतिक बन्दै गयो, तब राजा हम्मुराबीले 'हम्मुराबीको कोड' लेखे। "आँखाको बदला आँखा" भन्ने कठोर नियम भए पनि यसले "कानुनभन्दा माथि कोही छैन" र "राज्यले न्याय दिनुपर्छ" भन्ने विधिको शासन (Rule of Law) को विश्वव्यापी जग बसाल्यो।

अर्थतन्त्रमा पनि मेसोपोटामियाले युगान्तकारी फड्को मारेको थियो। सुरुमा माटोको भाँडा र जौ साटासाट गर्ने 'वस्तु विनिमय' (Barter) बाट सुरु भएको अर्थतन्त्र, बेबिलोनसम्म आइपुग्दा चाँदीको 'शेकल' लाई आधिकारिक मुद्रा मान्ने अवस्थामा पुग्यो। नियो-बेबिलोनियन काल (६२६ ई.पू.) मा त 'एगिबी' जस्ता शक्तिशाली निजी व्यापारिक परिवारहरूको उदय भयो, जसले आजको आधुनिक बैंकिङ प्रणाली र पुँजीवादको प्रारम्भिक अभ्यास गरेका थिए। जब अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ, तब मात्र साम्राज्यले आफ्ना महत्त्वाकाङ्क्षाहरू पूरा गर्न सक्छ।

५. चेतनाको विकास र ज्ञानको भण्डारण
साम्राज्यहरू लुटपाट र युद्धले मात्र चिनिँदैनन्। अक्काडियनहरूले नापतौलको विश्वव्यापी एकरूपता ल्याए। सुमेरियनहरूले हामीलाई आजको घडीमा प्रयोग हुने ६० सेकेन्ड र ६० मिनेटको समय-चक्र दिए। नियो-बेबिलोनियनहरूले खगोलशास्त्रको गहिरो अध्ययन गरेर ७ दिने हप्ता र राशिचक्रको निर्माण गरे।

अझ रोचक कुरा त, सबैभन्दा क्रूर मानिएका असुरियाली राजा असुरबनिपालले नै विश्वको पहिलो व्यवस्थित पुस्तकालय निर्माण गरेका थिए। उनले मेसोपोटामियाभरिका लाखौं माटोका ट्याब्लेटहरू जम्मा गरेर ज्ञानलाई सुरक्षित राखे। आज हामीले सुमेरियन वा बेबिलोनियन इतिहास पढ्न पाउनुको मुख्य कारण त्यही पुस्तकालय हो। प्रविधि जतिसुकै उन्नत भए पनि, जोसँग ज्ञान र सूचनाको भण्डार हुन्छ, उसैले भविष्यलाई निर्देशित गर्छ।

६. पतनको चक्र: किन ढल्छन् महाशक्तिहरू ?
एलामदेखि नियो-बेबिलोनियनसम्मका ८ वटै साम्राज्यको पतनको कारण एउटै थिएन, तर तिनमा अचम्मको समानता थियो।

पहिलो कारण— वातावरणीय सङ्कट। सुमेरियनहरूको पतन बाह्य आक्रमणले मात्र भएन, अत्यधिक सिँचाइका कारण माटोमा बढेको नुनिलोपनाले कृषि उत्पादन स्वाहा बनाएपछि उनीहरू सकिए। अक्काडियन साम्राज्य लामो समयसम्म परेको खडेरीले ढल्यो। आजको विश्वले भोगिरहेको जलवायु परिवर्तनको सङ्कटको ऐना त्यहीँ देखिन्छ।

दोस्रो कारण— अहङ्कार र अति-विस्तार। असुरियालीहरूले जति धेरै भूगोल जिते, त्यति नै धेरै दुश्मन कमाए। सेना पाल्न अत्यधिक खर्च गर्नुपर्ने र उत्पादन घट्दै जाने 'लुटपाटको अर्थतन्त्र' ले उनीहरूलाई भित्रभित्रै खोक्रो बनायो।

तेस्रो कारण— आन्तरिक कलह। इतिहासकै सबैभन्दा धनी नियो-बेबिलोनियन साम्राज्य कुनै युद्ध हारेर ढलेको होइन। धर्मका नाममा पुरोहित र राजा (नाबोनिडस) बीच भएको आन्तरिक शक्ति सङ्घर्षले समाज यति विभाजित भयो कि, फारसी राजा साइरस द ग्रेटले बिना कुनै युद्ध बेबिलोनको ढोका खोलेर सत्ता कब्जा गरे।

निष्कर्ष
समयको बालुवाले मेसोपोटामियाका जिगुरात मन्दिर र पर्खालहरू पुरिसकेको छ। तर, ती ८ साम्राज्यहरूले छोडेर गएका पदचापहरू आज पनि मेटिएका छैनन्। हामीले लगाउने घडीको सुई सुमेरियनहरूको गणितमा घुमिरहेको छ। हामीले मान्ने ७ दिने हप्ता बेबिलोनियन खगोलशास्त्रको देन हो। र, आजका महाशक्ति राष्ट्रहरूले प्रयोग गर्ने भू-राजनीतिक दाउपेच, नाकाबन्दी र कूटनीतिक गठबन्धनका नियमहरू तिनै प्राचीन माटोका ट्याब्लेटहरूमा हजारौं वर्षअघि नै लेखिसकिएका थिए।

इतिहासले एउटा अकाट्य सत्य सिकाउँछ: कुनै पनि साम्राज्य स्थायी हुँदैन। जोसँग बदलिँदो प्रविधि, सन्तुलित अर्थतन्त्र, र न्यायपूर्ण कानुन हुन्छ, ऊ उदाउँछ। तर जब शक्ति अहङ्कारमा परिणत हुन्छ, भूगोलको अति-विस्तार हुन्छ र प्रकृतिको दोहन सीमाभन्दा बाहिर जान्छ, तब जतिसुकै विशाल साम्राज्य भए पनि त्यसको पतन निश्चित छ। आधुनिक विश्वका महाशक्तिहरूले मेसोपोटामियाको यो चिहानबाट बेलैमा पाठ सिक्न जरुरी छ।