ताइपेई । चीनले आफ्नै विश्व कीर्तिमान तोड्दै अर्को ठूलो नदी बाँध निर्माण गर्ने भएको छ। विज्ञहरूका अनुसार तिब्बती पठारको पूर्वी भागमा निर्माणाधीन बाँधले बंगलादेशमा विनाश ल्याउनेछ। बंगलादेशको यमुना नदीको तटीय क्षेत्रको भू-बनोटमा आगामी दिनहरूमा ठूलो परिवर्तन आउने सम्भावना छ। 

वर्षायाममा प्रस्तावित बाँधबाट ठूलो मात्रामा पानी छोडिने भएकाले यमुना बेसिन क्षेत्रमा रहेका बंगलादेशका ठूला क्षेत्रहरू डुबानमा पर्नेछन्। यद्यपि यदि चीनले बाँधबाट पानी छोड्न बन्द गर्यो भने यो क्षेत्र सुख्खा मौसममा सुक्नेछ ।

बंगलादेशका धेरै नदीहरूको धार पनि परिवर्तन हुन सक्छ। यतिमात्र होइन धेरै मानिसहरूलाई डर छ कि यदि विश्वको सबैभन्दा ठूलो बाँध बन्यो भने भूकम्पको जोखिम बढ्नेछ। सम्झनुहोस् सन् १७८७ को भयानक भूकम्पले बंगलादेशमा यमुनाको धार परिवर्तन गरेको थियो। यद्यपि बेइजिङ प्रेमीहरू चीनको विनाशकारी नदी शासन परियोजनाको बारेमा मौन छन्। देशको विनाश थाहा हुँदाहुँदै पनि धेरै मानिसहरू आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थका लागि चीनको दलालको रूपमा काम गरिरहेका छन् ।

तिनीहरूका कारण यमुना बेसिन क्षेत्र नष्ट हुँदैछ। चीनले तिब्बती पठारको पूर्वी भागमा रहेको जिमा योङजोङ हिमनदीमा यो बाँध निर्माण गरिरहेको छ। चिनियाँ मिडियाले आफ्नो देशमा जलविद्युत उत्पादनको लागि विश्वको सबैभन्दा ठूलो बाँध निर्माण गरिरहेको रिपोर्ट गरेको छ। यो बाँध तल्लो उपत्यकामा यार्लुङ त्साङपो नदीमा छ। यो नदी भारतको अरुणाचल प्रदेशमा शियाङ वा सियोङ नदीको रूपमा चिनिन्छ। आसाम राज्यमा प्रवेश गरेपछि सियोङको नाम परिवर्तन गरेर ब्रह्मपुत्र राखियो। ब्रह्मपुत्र कुडीग्राम हुँदै बंगलादेशमा प्रवेश गर्छ। 

जमालपुरको देवानगञ्ज नजिकै ब्रह्मपुत्र दक्षिणपूर्व मोडिन्छ र भैरव बजारको दक्षिणमा मेघनामा मिल्नु अघि जमालपुर र मयमनसिंह जिल्लाहरू हुँदै बग्छ। त्यसपछि १७८७ को भूकम्पमा नदीले दिशा परिवर्तन गर्यो। यस नदीको मुख्य सहायक नदी यमुना हो। यदि यमुना नदीको मुख नियन्त्रणमा लिइयो भने बंगलादेशमा कति ठूलो विपत्ति आइपर्नेछ भनेर सजिलै कल्पना गर्न सकिन्छ। सबैभन्दा चिन्ताजनक कुरा के छ भने बंगलादेशका प्रभावशाली व्यक्तिहरू आफ्नो देशले यति ठूलो क्षति बेहोर्न लागेको थाहा हुँदाहुँदै पनि रहस्यमय कारणले मौन छन् ।

चीनसँगको उनको निकटता बढेको भए पनि देशको हितमा उनले चीनलाई यो परियोजना रोक्न अनुरोध गरिरहेका छैनन् । धेरै मानिसहरूलाई लाग्छ कि चीनले बंगलादेशको जनमतलाई आफ्नो पक्षमा पारेर आफ्नो स्वार्थका लागि बंगलादेशलाई बर्बाद गर्न धेरै पैसा खर्च गरिरहेको छ। भूराजनीतिमा चीन कति स्वार्थी छ भन्ने कुरा समकालीन घटनाहरूमा यसको संलग्नताबाट स्पष्ट हुन्छ। कम्युनिस्ट शासित नव-साम्राज्यवादी देश कसैको पनि मित्र हुन सक्दैन। धेरैलाई लाग्छ कि सी जिनपिङको चीन आफ्ना छिमेकीहरूलाई नष्ट गर्नमात्र खुशी छ। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा ‘सुधारकर्ता’ भनेर चिनिने यो देशले लामो समयदेखि बंगलादेशलाई ऋणको पासोमा फसाउने प्रयास गरिरहेको छ।

तर दलालहरूको एक वर्गले सबै कुरा थाहा हुँदाहुँदै पनि चीनको पूजा गरेर देशलाई बर्बाद गरिरहेको छ। हाल अन्तरिम सरकारमा चीनको माया झनै बढेको छ। बंगलादेशको स्वतन्त्रता विरोधी शक्तिको रूपमा परिचित, धेरै मानिसहरू देशको विनाशको डरले यस देशसँग आबद्ध हुँदैछन्। यमुना नदीको उद्गमस्थलमा जलविद्युत बाँध निर्माणको बारेमा पनि उनी मौन छन् ।

विश्वको सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत परियोजनाको लागि बाँध निर्माणमा बंगलादेश मौन छ भने भारतमा दलीय लाइनहरूमा विरोध सुरु भएको छ। चीनले ब्रह्मपुत्रको पानीलाई आफ्नै इच्छाले नियन्त्रण गर्नबाट रोक्न भारतले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पैरवी गर्न थालेको छ।  विज्ञहरू भन्छन् कि यो नदी बाँधबाट बंगलादेश सबैभन्दा बढी प्रभावित हुनेछ। किनभने यदि चीनबाट कम पानी आयो भने सुख्खा मौसममा भारत हुँदै बंगलादेशमा कम पानी आउनेछ। त्यसपछि वर्षायाममा सबै पानी भारतबाट बंगलादेशमा नदीको सामान्य लयमा बग्नेछ। त्यसैले यमुनाको जलग्रहण क्षेत्रमा खतरा सबैभन्दा बढी बढ्नेछ ।

'साउथ चाइना मर्निङ पोस्ट' पत्रिकाको रिपोर्ट अनुसार यो बाँध १३७ अर्ब डलरको लागतमा निर्माण भइरहेको छ। संसारमा यो भन्दा महँगो परियोजना अरु कुनै छैन। यो बाँधले वार्षिक ३०० अर्ब किलोवाट घण्टा बिजुली उत्पादन गर्न सक्षम हुनेछ। यसको उद्देश्य चीनको कार्बन तटस्थता लक्ष्यहरू पूरा गर्नु, इन्जिनियरिङ जस्ता उद्योगहरूलाई बढावा दिनु र तिब्बतमा रोजगारी बढाउनु रहेको चीनको सिन्ह्वा समाचार एजेन्सीले रिपोर्ट गरेको छ। तर चीनले आफ्नो लक्ष्य हासिल गर्न अन्य देशहरूलाई ध्वस्त पार्न गइरहेको छ।

यदि यो बाँध बनाइयो भने यसले स्थानीय पारिस्थितिक प्रणालीमा ठूलो क्षति पुर्‍याउनेछ। यसले नदीको बहाव र मार्गलाई पनि असर गर्नेछ। लाखौं मानिसहरू विस्थापित पनि हुनेछन् । यसअघि चीनले १३४.८३ अर्ब डलरको लागतमा थ्री गर्जेज बाँध निर्माण गरिसकेको छ। त्यतिबेला यो संसारको सबैभन्दा ठूलो नदी बाँध थियो। त्यतिबेला १४ लाख मानिस विस्थापित भएका थिए। यो बाँध निर्माणको लागत थ्री गर्जेजको भन्दा कम्तिमा तीन गुणा बढी छ।

फलस्वरूप लाखौँ मानिसहरू आफ्नो घर छोड्न बाध्य हुन सक्छन्। चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यमका अनुसार नयाँ परियोजनाको उत्पादन क्षमता अघिल्लो बाँधको भन्दा तीन गुणा बढी छ। फलस्वरूप, विनाशको जोखिम तीन गुणा बढ्दै गएको छ। तर बंगलादेशका नेताहरू मौन छन् ।

बेइजिङले जेसुकै वाचा गरे पनि चिनियाँ बाँधले ब्रह्मपुत्रको प्राकृतिक बहावलाई अवरुद्ध गर्नेछ। फलस्वरूप वर्षायाममा थप पानी माथितिर धकेलिने डर निराधार छैन। सुख्खा मौसममा पनि पानीको अभाव हुन सक्छ। ब्रह्मपुत्र वा यार्लुङ त्साङपो भूकम्पीय जोखिम क्षेत्र यो मा अवस्थित छ। यस्ता नदी व्यवस्थाले भूकम्पको जोखिम बढाउँछ। प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रनेछ। २००५ मा, नासाका वैज्ञानिकहरूले भनेका थिए कि चीनको थ्री गर्जेज बाँधबाट आएको ठूलो पानीको चापले पृथ्वीलाई पहिले सोचेको भन्दा अलि बढी डुबायो। फलस्वरूप पृथ्वीको केन्द्र थोरै सुन्निएको छ र दुई ध्रुवीय क्षेत्रहरू निराश भएका छन् ।

पृथ्वीको दैनिक गतिको गतिमा पनि परिवर्तन आएको छ। भूगर्भविद्हरूले डराएका छन् कि यदि थ्री गर्जेज भन्दा तीन गुणा ठूलो बाँध बनाइयो भने पृथ्वीको सन्तुलन बिग्रन सक्छ। चीनले अझै पनि आफ्नो परियोजना कार्यान्वयन गर्ने भएको छ। यसको विरोधमा विश्वका अन्य देशहरूमा पनि विरोध सुरु भएको छ। तर बंगलादेश अझै मौन छ।

बरु, बंगलादेशले सबैभन्दा बढी नोक्सान भोग्नेछ भन्ने थाहा पाएर केही मानिसहरूले चिनियाँ पैसामा आफ्नो सम्पत्ति कायम राख्न यो कुरालाई ढाकछोप गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । फलस्वरूप यमुना बेसिन क्षेत्रमा विपत्तिको सम्भावना छ जुन आगामी दिनहरूमा चीनको हातबाट गम्भीर विपत्ति हुने सम्भावना छ। (मिकङ न्यूजबाट)