काठमाडौँ । ग्यालापागोस टापु नजिक गहिरो समुद्रमा वैज्ञानिकहरूले दुर्लभ नीलो रङको नयाँ अक्टोपस प्रजाति फेला पारेका छन्। समुद्री सतहबाट करिब एक हजार ८०० मिटर तल भेटिएको यो सानो समुद्री जीवले अनुसन्धानकर्ताहरूलाई आफ्नो असामान्य रङ, शरीरको बनावट, बासस्थान र व्यवहारका सम्भावित विशेषताका कारण आश्चर्यचकित बनाएको छ।

समुद्रको गहिराइमा वैज्ञानिकहरूद्वारा नियन्त्रित पनडुब्बीमार्फत गरिएको अवलोकनका क्रममा यो अक्टोपस पहिलो पटक देखिएको थियो। समुद्रजत्तिकै नीलो देखिने र आकारमा गल्फ बलभन्दा पनि ठुलो नभएको यो जीव देख्नेबित्तिकै एक वैज्ञानिकले उत्साहपूर्वक ‘ऊ सानो छ ! यो नीलो छ !’ भन्दै प्रतिक्रिया दिएका थिए। चार्ल्स डार्विन फाउन्डेसनको टोलीले पत्ता लगाएको यस नयाँ प्रजातिबारेको अनुसन्धान सोमबार सार्वजनिक गरिएको हो। हाल चर्चामा रहेको यो नीलो अक्टोपस पहिलो पटक सन् २०१५ मा डार्विन टापु नजिक देखिएको थियो।

अक्टोपससम्बन्धी विज्ञ जेनेट भ्वाइटका अनुसार पहिलो दृश्य हेर्नेबित्तिकै उनलाई यो अत्यन्तै विशेष जीव भएको अनुभूति भएको थियो। अनौठो प्रजातिको पहिचान गर्न आग्रह गरिएपछि उनले यसको अध्ययन सुरु गरेकी थिइन्। सुरुमा शिकागोस्थित फिल्ड म्युजियम अफ नेचुरल हिस्ट्रीका क्युरेटरहरूले उक्त जीवको तस्बिर र विवरणको अध्ययन गरेपछि संरक्षित नमुना हुलाकमार्फत भ्वाइटसम्म पुर्‍याइएको थियो। नमुना प्राप्त गरेपछि उनी चकित भएकी थिइन्, किनकि यो जीव निकै आकर्षक र असाधारण देखिन्थ्यो।

यो प्रजातिप्रति उनको रुचि तत्काल बढ्नुको एउटा मुख्य कारण यसको सबैभन्दा नजिकको ज्ञात प्रजाति उरुग्वेको तटमा, दक्षिण अमेरिकाको अर्कै समुद्री क्षेत्रमा बसोबास गर्ने तथ्य पनि थियो। यसले वैज्ञानिकहरूलाई यसको उत्पत्ति, विकास र वितरणबारे थप प्रश्न उठाउन प्रेरित गरेको छ।

सामान्यतया नयाँ अक्टोपस प्रजातिको वैज्ञानिक विवरण तयार गर्न यसको शरीरको नमुना काटेर मुख, चुच्चो, दाँत तथा अन्य आन्तरिक संरचनाको परीक्षण गरिन्छ। तर यसपटक अनुसन्धानकर्ताहरूसँग एउटा मात्र नमुना भएकाले त्यसलाई काटेर जोखिम मोल्न उनीहरू इच्छुक थिएनन्।

त्यसको विकल्पस्वरूप फिल्ड म्युजियमको टोलीले आधुनिक प्रविधिको सहारा लिँदै सीटी स्क्यान प्रयोग गरी हजारौँ एक्स–रे तस्बिरहरू तयार गर्‍यो। ती सबैलाई संयोजन गरेर अक्टोपसको विस्तृत त्रिआयामिक (३डी) मोडेल बनाइयो। यस प्रक्रियाले बाह्य संरचना बिगार्नुपर्ने आवश्यकता बिना नै यसको भित्री बनावट अध्ययन गर्न सम्भव बनायो। फिल्ड म्युजियमको एक्स–रे प्रयोगशालाकी प्रमुख स्टेफनी स्मिथले कुनै पनि व्यक्तिले पहिले कहिल्यै नदेखेको जीवको भित्री संरचना अवलोकन गर्दै दिन बिताउनु विशेष अनुभव भएको बताएकी थिइन्।

वैज्ञानिकहरूले यस नयाँ प्रजातिलाई 'माइक्रोएलडोन ग्यालापाजेन्सिस' नाम दिएका छन्। प्रकृतिमा नीलो रङ अपेक्षाकृत दुर्लभ मानिने भएकाले यो प्रजाति आफ्नो नीलो रङका कारण विशेष रूपमा चिनिएको छ। अनुसन्धानअनुसार यो अक्टोपस सम्भवतः मेगालेडोनिडे परिवारसँग सम्बन्धित देखिन्छ। यस परिवारका सदस्यहरू प्रायः आकारमा धेरै ठुला हुन्छन् र अन्टार्कटिका आसपासको दक्षिणी महासागरमा पाइन्छन्, तर यो नयाँ प्रजाति भने सानो आकारको छ र फरक वातावरणमा भेटिएको छ।

भ्वाइटका अनुसार यसको शरीरमा देखिने जिद्दी साना हात, प्रत्येक हातमा रहेको केवल एक पङ्क्तिको चुस्ने संरचना र पछाडिको सतहमा रहेको चिल्लो छालाले यसलाई धेरैजसो परिचित अक्टोपसहरूबाट अलग बनाउँछ। छोटा हात र एकल चुस्ने पङ्क्ति भएका अन्य प्रजातिसँग तुलना गर्दा पनि यसको रङ र छालाको बनावटले यसलाई विशिष्ट बनाएको छ।

यस जीवको रङको बनावट पनि रोचक देखिएको छ। यसको माथिल्लो भाग हल्का नीलो देखिन्छ भने तल्लो भाग निकै गाढा बैजनी रङको रहेको छ। वैज्ञानिकहरूको अनुमानमा यो रङ संयोजनले जीवलाई गहिरो समुद्रमा सुरक्षा प्रदान गर्न मद्दत गर्छ।

भ्वाइटका अनुसार यदि अक्टोपसले प्रकाश उत्सर्जन गर्ने कुनै सिकार समात्यो भने त्यसबाट निस्कने उज्यालोले ठुला शिकारीलाई आकर्षित गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा अक्टोपसले आफ्नो गाढा रङयुक्त भाग प्रयोग गरेर सिकारमाथि छोप्ने सम्भावना हुन्छ, जसले आफैँलाई शत्रुबाट जोगाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

वैज्ञानिकहरूले अझै पर्याप्त अध्ययन हुन नसकेका समुद्री क्षेत्रहरूमा गहिरो समुद्रका नयाँ अक्टोपस प्रजाति भेटिनु पूर्ण रूपमा असामान्य नभएको बताएका छन्। पृथ्वीको विशाल समुद्री भूभागको ठुलो हिस्सा अझै विस्तृत रूपमा अन्वेषण हुन बाँकी छ।

यस सन्दर्भमा भ्वाइटले पृथ्वीको सम्पूर्ण स्थलीय भूभागलाई एकै ठाउँमा जोड्दा पनि प्रशान्त महासागर पूर्ण रूपमा नढाकिने उल्लेख गर्दै समुद्री गहिराइ कति विशाल र अझै अनपेक्षित रहस्यले भरिएको छ भन्ने कुरा औँल्याएकी छिन्। यसअघि सन् २०२३ मा पनि कोस्टा रिकाको तट नजिक नयाँ अक्टोपस प्रजाति अवलोकन गरिएको उनले जानकारी दिइन्।

यस नयाँ प्रजातिसम्बन्धी विस्तृत अनुसन्धान प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल 'जुटाक्सा' मा प्रकाशित गरिएको छ।