हवाई यातायातले विश्वलाई एकआपसमा जोड्दै आर्थिक, सामाजिक र कूटनीतिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाएको छ। यो छिटो, भरपर्दो र सुविधाजनक यातायातको माध्यम बनेको छ, जसले राष्ट्रहरूबीचको दूरीलाई मात्र होइन, मानवीय सम्पर्क र व्यापारिक अवसरहरूलाई पनि नजिक ल्याएको छ । जब हवाई दुर्घटना हुन्छ यसले मानवीय, आर्थिक र मनोवैज्ञानिक क्षति निम्त्याउँछ, जसको प्रभाव लामो समयसम्म रहन्छ । 

बिहीबार दिउँसो भारतको अहमदाबाद विमान दुर्घटना, नेपालका बारम्बार दोहोरिने हवाई दुर्घटना र विश्वका अन्य प्रमुख घटनाहरूले हवाई सुरक्षामा रहेका गम्भीर कमी- कमजोरीहरूलाई उजागर गरेका छन् । यी घटनाहरूको विश्लेषण गर्दा प्राविधिक, मानवीय, नियामकीय र भौगोलिक चुनौतीहरू स्पष्ट हुन्छन् । जसले हवाई सुरक्षालाई दीर्घकालीन रूपमा सुदृढ बनाउन रणनीतिक सुधारको आवश्यकता महसुस गराउँछ ।

 अहमदाबादमा भएको एयर इण्डिया फ्लाइट १७१ को दुर्घटना (१२ जुन २०२५) ले विश्वको ध्यान खिच्यो। बोइङ ७८७-८ ड्रिमलाइनर, जुन प्राविधिक रूपमा अत्याधुनिक मानिन्थ्यो तर उडानको केही मिनेटमै मेघानी नगरमा दुर्घटनाग्रस्त भयो । यसमा २४१ जनाको ज्यान गयो। जुन यो सिरिजको पहिलो प्राणघातक दुर्घटना थियो । 

प्रारम्भिक अनुसन्धानले फ्ल्याप र ल्यान्डिङ गियरमा समस्या देखिएको र विमानले नियन्त्रण गुमाएको संकेत गर्छ। यो घटनाले प्राविधिक असफलतासँगै व्यवस्थापकीय कमजोरीलाई पनि उजागर गरेको छ । दुर्घटनाले प्रविधिमा मात्र निर्भर रहनु पर्याप्त नभएको कुरा स्पष्ट पारेको छ ।

 पाइलट प्रशिक्षण, अपरेशनल प्रोटोकलको पालना, निगरानी संयन्त्र र सुरक्षा संस्कारमा समग्र सुधार आवश्यक छ। यो घटनाले विमान निर्माता, एयरलाइन्स र नियामक निकायहरूको जवाफदेहितामाथि प्रश्न उठाएको छ । प्राविधिक प्रणालीहरूको विश्वसनीयता र तिनको सही प्रयोग सुनिश्चित गर्न कडा निरीक्षण र नियमित मर्मत अनिवार्य छ । साथै पाइलट र चालक दलको मानसिक तयारी र आपतकालीन अवस्थामा निर्णय लिने क्षमतालाई पनि बलियो बनाउनुपर्छ ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा हवाई सुरक्षाको अवस्था अझ चिन्ताजनक छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको तथ्यांकअनुसार नेपालमा प्रति १ लाख उडानमा दुर्घटनाको दर विश्व औसतभन्दा चार गुणा बढी छ । कारणहरु केलाउँदै गर्दा जस्तो  यती एयरलाइन्सको २०२३ पोखरा दुर्घटनामा ६८ जनाको मृत्यु भयो, जहाँ पाइलटको थ्रस्ट लेभर सञ्चालनमा भएको गल्ती र मानक सञ्चालन प्रक्रिया (एसओपी) को उल्लंघन प्रमुख कारण बन्यो । त्यस्तै २०२२ मा तारा एयरको जोमसोम दुर्घटना (कन्ट्रोल्ड फ्लाइट इन्टु टेर्रेन, सीएफआईटी) को परिणाम थियो । जसमा पाइलटले भौगोलिक अवस्थाको गलत मूल्यांकन गरे । 

२०१८ को यूएस-बङ्गला एयरलाइन्सको काठमाडौँ दुर्घटना रनवे भ्रम र अव्यवस्थित सञ्चारका कारण भएको थियो । २०२४ मा सौर्य एयरलाइन्सको सीआरजे विमान दुर्घटनाले एसओपी उल्लंघन र अवैध यात्रुको उपस्थितिलाई उजागर गर्‍यो । यी घटनाहरूले नेपालको हवाई सुरक्षामा मानवीय त्रुटि, व्यवस्थापकीय कमजोरी, नियामकीय अपारदर्शिता र भौगोलिक जटिलताको संयोजनले जोखिम बढाएको देखाउँछ ।

 नेपालको कठिन भूगोल र प्रतिकूल मौसमले उडानलाई थप जोखिमपूर्ण बनाउँछ तर यी प्राकृतिक चुनौतीहरूको सामना गर्न संरचनागत सुधारको आवश्यकता रहेको छ । नागरिक उड्डयन प्राधिकरण (सीएएएन) को दोहोरो भूमिका—नियामक र सञ्चालकले पारदर्शिता र जवाफदेहितामा समस्या सिर्जना गरेको छ। विश्व सन्दर्भमा हेर्दा हवाई दुर्घटनाहरूको स्वरूप नेपाल र भारतमा भन्दा फरक छैन । २०१८ को लाएन एयर ६१० र २०१९ को इथियोपियन ३०२ दुर्घटनाहरू बोइङ ७३७ म्याक्सको एमसीएएस  प्रणालीको असफलतासँग जोडिएका थिए ।  जसले ३४६ जनाको ज्यान लियो । 

२००९ को एयर फ्रान्स ४४७  दुर्घटना पाइलटको भ्रम र स्टल त्रुटिका कारण भएको थियो, जसमा २२८ जना मारिए । १९७७ को टेनेरिफ दुर्घटना जुन इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो हवाई दुर्घटना हो । गलत सूचना, मिसकम्युनिकेशनका कारण  दुर्घटनामा ५८३ जनाको ज्यान गयो। २०१४ मा मलेशिया एयरलाइन्सको एमएच३७० रहस्यमय रूपमा बेपत्ता भयो, जसको कारण अझै स्पष्ट छैन । यी घटनाहरूले देखाउँछन् कि अत्याधुनिक प्रविधियुक्त विमान भए तापनि  मानवीय त्रुटि, तालिमको कमी, सञ्चार असफलता र नियामकीय कमजोरीले ठूलो क्षति निम्त्याउन सक्छ । 

विश्वव्यापी रूपमा हवाई दुर्घटनाहरूमा साझा जोखिम प्रमुख कारकहरू हुन् । मूल रुपमा  प्राविधिक असफलता, मानवीय त्रुटि, नियामकीय कमजोरी, सञ्चार समन्वयको अभाव, भौगोलिक र मौसमी चुनौती  र कमजोर सुरक्षा संस्कृति छन् । यी कारकहरूले हवाई सुरक्षालाई विश्वव्यापी चुनौती बनाएका छन्, जसको समाधानका लागि समन्वयात्मक र दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक छ। 

आखिर दुर्घटना प्रविधिको विकासमै देखिएको त्रुटिले गर्दा हो ।  उपकरण, इन्जिन वा स्वचालित प्रणालीहरूको विफलताले जोखिम सिर्जना गरेको हो । उदाहरणका लागि बोइङको एमसीएएस प्रणालीको त्रुटिले ठूलो संख्यामा मानवीय क्षति निम्त्यायो । मानवीय त्रुटिमा एसओपीको उल्लंघन, अपर्याप्त तालिम र आपतकालीन अवस्थामा गलत निर्णय प्रमुख छन् । नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा अधिकांश दुर्घटनाहरूमा पाइलटको भ्रम र समन्वय अभाव देखिन्छ । नियामकीय कमजोरीले निरीक्षणको कमी र पारदर्शिताको अभावलाई संकेत गर्छ जुन नेपालको सीएएएनको दोहोरो भूमिकामा स्पष्ट छ । 

सञ्चार समस्याले पाइलट र एयर ट्राफिक कन्ट्रोल (एटीसी) बीचको समन्वयमा बाधा पुर्‍याउँछ । यस्तो समस्या नेपालमै भएको यूएस-बङ्गला दुर्घटनामा देखियो। भौगोलिक र मौसमी चुनौतीहरू नेपालजस्ता देशहरूमा विशेष रूपमा जटिल छन्, जहाँ हिमाली रनवे र अस्थिर मौसमले जोखिम बढाउँछ। 

कमजोर सुरक्षा संस्कृतिले एयरलाइन्स र नियामक निकायहरूमा जोखिमप्रति उदासीनता देखाउँछ । जसले दीर्घकालीन सुधारलाई बाधा पुर्‍याउँछ। यी समस्याहरूको समाधानका लागि अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरूबाट सिक्न सकिन्छ । प्राविधिक सुधारमा एडीयस-बि ट्र्याकिङ सिस्टम र रियल-टाइम स्याटलाइट निगरानीको प्रयोगले विमानको स्थिति र अवस्थालाई सहज रूपमा ट्र्याक गर्न सकिन्छ । 

इन्ह्यान्स्ड ग्राउन्ड प्रोक्सिमिटी वार्निङ सिस्टम (ईजीपीडब्ल्यूएस) को अनिवार्य प्रयोगले सीएफआईटी जस्ता दुर्घटनालाई कम गर्न सक्छ । डिजिटल ट्विन प्रविधिले विमानको वास्तविक समय निगरानी सम्भव बनाउँछ । यसले सम्भावित जोखिमलाई पहिचान गर्न सहयोग गर्छ । मानव संसाधन विकासमा अत्याधुनिक सिमुलेटरमार्फत नियमित पाइलट तालिम, क्रयु रिसोर्स म्यानेजमेन्ट (सीआरएम) मा जोड र आपतकालीन अवस्थामा निर्णय क्षमता वृद्धि गर्ने अभ्यास आवश्यक छ । नियामकीय सुधारका लागि स्वतन्त्र नियामक संस्थाको स्थापना, आईसीएओ, ईएएसए र एफएए मापदण्डअनुसार नियमित निरीक्षण र स्वतन्त्र अनुसन्धान अनिवार्य छ। सुरक्षा संस्कृतिलाई संस्थागत रुपमा प्राथमिकतामा राख्दै नियर मिस इभेन्टको अनिवार्य प्रतिवेदन र प्रोत्साहन प्रणालीले जोखिम न्यूनीकरण गर्न मद्दत गर्दछ । 

पूर्वाधार विकासमा कठिन रनवेहरूमा आईएलएस, पीएपीआई र आरएनपी एआर एप्रोचेज जडान, नवीनतम मौसम पूर्वानुमान प्रणाली र विकट क्षेत्रमा सुसज्जित एटीसी प्रणालीको स्थापना गर्नु  जरुरी देखिन्छ ।

नेपालको सन्दर्भमा माथि उल्लेखित दीर्घकालीन रणनीति निर्माण गर्नु अपरिहार्य भैसकेको छ। सीएएएनको पूर्ण संस्थागत पुनः संरचनाले नियमन र सञ्चालनलाई अलग गर्नुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय विशेषज्ञता र प्राविधिक साझेदारीले नेपालको हवाई सुरक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउन सक्छ । 

उडान कर्मचारीको निरन्तर शिक्षा र प्रमाणीकरण, पूर्वाधारमा दीर्घकालीन लगानी र आईसीएओ यूएसओएपी मापदण्डको पूर्ण पालना आवश्यक छ । यी रणनीतिहरूले नेपालको हवाई सुरक्षालाई विश्वस्तरीय बनाउन सहयोग पुर्‍याउने छ ।

अहमदाबाद, नेपाल र विश्वका अन्य दुर्घटनाहरूले हवाई सुरक्षा प्राविधिक सुधारमा मात्र सीमित नभएर समग्र प्रणाली सुधारको साझा जिम्मेवारी भएको देखाउँछ । विमान निर्माता, एयरलाइन्स, नियामक निकाय, पाइलट, प्राविधिक कर्मचारी र यात्रु स्वयंको सक्रिय सहभागिता बिना यो सम्भव छैन । 

हरेक दुर्घटना एक चेतावनी हो—त्रुटिहरूबाट सिक्न नसके इतिहास दोहोरिन्छ। अतः विगतका गल्तीहरूबाट गहिरो पाठ सिकेर उत्तरदायी, पारदर्शी र बलियो हवाई सुरक्षा प्रणाली निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो। यो प्रणालीले मात्र हवाई यातायातको विश्वसनीयता र सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्न सक्छ, जसले मानव जीवनको मूल्यलाई सर्वोपरि राख्छ ।