नयाँ दिल्ली। पछिल्लो तीन दशकमा, डिजिटल प्रौद्योगिकीहरूले विश्वलाई धेरै गहराईले परिवर्तन गरेको छ। जो सामाजिक सकल घरेलु उत्पादनहरू १५% भन्दा बढी छ। भारतमा, यो विशेष रूपले परिवर्तनकारी हुन्छ। डिजिटल अर्थतन्त्रको पहिलो राष्ट्रमा यो महत्त्वपूर्ण हुन्छ। टेक, इन्डिया स्टकै र प्लेटफार्म सहित डिजिटल सार्वजनिक अवसंरचनाको लागि सरकारको प्रयासमा वित्तीय विकासको विकास र आर्थिक अवसरहरू विस्तार गरिएको छ। वर्तमानमा, भारतको डिजिटल अर्थतन्त्रको समग्र घरेलु उत्पादनको लगभग १०% हिस्सा बनाइएको छ। अनुमान छ कि यो आंकड २०२६ देखि २०% सम्म बढ्नेछ।

आर्थिक विकासमा डिजिटल अवसंरचनाको भूमिका
भारत आफ्नो विशाल सार्वजनिक डिजिटल अव संरचना, गतिशील आइटी क्षेत्र र विश्वको सबैभन्दा ठूलो एआई प्रतिभा पुलमा एक नयाँ विकास मार्ग खोल्नको लागि अद्वितीय स्थिति छ। २०२९-३० सम्म, एकल जनरेट एआई से भारत के सकल घर उत्पादनमा $३५९-४३८ बिलियन जुड़ने की आशा छ। भारतीय उद्योगहरूमा एआईका एकीकरण लागू हुन्छ। उत्पादन प्रक्रियाहरूमा एआई अपनाउन दर २०२३ मा ८% देखि २०२४ मा २५% पुगेको छ। यो प्रगति सेमीकण्ड क्षेत्रमा सरकारको प्राथमिकताले महत्त्वपूर्ण लगानीका जनाएको छ।

चूँकि स्वयंसेवी हुन प्राविधिक प्रगति परम्परागत उद्योगमा व्यवस्थापन, प्रविधिको संसाधन-गहन प्रकृति, साइबर सुरक्षा सम्बन्धी चिन्ता र डेटा गोपनीयता र एआई दुरुपयोगको बारेमा नैतिक दुविधाएँ जस्तै चुनौतियाँ पनि लाती छ, भारत । डिजिटल ढाँचामा नवाचार, विनियमन र लगानीको बीचमा सावधानीपूर्वक सन्तुलनको साथ इन बलको सम्बोधित गर्न ध्यान केन्द्रित गरिएको छ।

भारतको डिजिटल अर्थतन्त्र: विकास, उत्पादन र रोजगार
भारतको वैश्विक स्तरको तीसरी ठूलो डिजिटल अर्थतन्त्र बन्यो र यसको सबैभन्दा ठूलो डिजिटल अर्थतन्त्रको विस्तार हुँदै गइरहेको छ। २०२२-२३ मा, डिजिटल अर्थतन्त्र भारत के सकल घरेलु उत्पादन का ११.७४% या लगभग ४०२ बिलियन डलर १४.६७ इस देशको जनताको उत्पादन - जो कि कार्य बल का लगभग २.५५% छ। यो क्षेत्र अर्थव्यवस्थाको तुलनामा लगभग पाँच गुना अधिक उत्पादक हो। डिजिटल रूपमा सक्षम उद्योग, जस्तै कि आइसिटी सेवाहरू, इन्टरनेट उत्पादन र डिजिटल प्लेटफार्म, सकल मूल्य वर्ग (जीविए) मा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन्छ।

अर्को केही वर्षहरूमा डिजिटल अर्थतन्त्र र पनि भारतको विकासको अपेक्षा छ। अनुमान अनुसार २०२९-३० सम्म यो जीविका का लगभग २०% हिस्सा हुनेछ। यो वृद्धि कृषि र विकासका लागि अघि बढ्छ । एआईने, क्लाउड सेवा र सार्वभौमिक क्षमता केन्द्रहरू (जीसीसी) का उदय जैसे कारक - जो आरएन्डी, आइटी सहायता र व्यवसाय प्रक्रिया व्यवस्थापन महिला सेवाहरूका लागि जिम्मेदार छन् - यस विस्तारका प्रमुख चालक छन्।

डिजिटल अर्थव्यवस्था विकास

डिजिटल भुक्तानी वृद्धि - यूपीआई (युनिफाइड पेमेन्ट्स इन्टरफेस) व्यापक रूपमा अपनाइएको छ, वार्षिक कारोबारको मात्रा १०० अर्ब भन्दा बढी छ। जसले भारतको डिजिटल भुक्तानी प्रणालीमा परिवर्तन ल्यायो।

५जी रोलआउट - प्रमुख दूरसञ्चार कम्पनीहरूले २०२२ मा ५जी सेवाहरू सुरु गर्नेछन्, जसले शहरी र ग्रामीण भारतमा मोबाइल इन्टरनेट गति र कनेक्टिभिटीमा सुधार गर्नेछ।

डिजिटल पूर्वाधार विस्तार - राष्ट्रिय ब्रॉडब्यान्ड कोष योजनामा ​​वृद्धि, जसको उद्देश्य २.५ लाख ग्राम पञ्चायतहरूलाई उच्च गतिको इन्टरनेट पहुँच प्रदान गर्नु हो।

स्टार्टअप बूम - फिनटेक, एडटेक र हेल्थटेक क्षेत्रहरूमा द्रुत नवप्रवर्तन देखेर भारत २०२३ सम्ममा १०० अर्ब थप स्टार्टअपहरूको घर बन्ने तयारीमा छ।

पहल: प्रविधि-प्रेमी कार्यबल सिर्जना गर्ने उद्देश्यले सरकारी र निजी क्षेत्रका लाखौं मानिसहरूलाई सीप प्रदान गर्न ठूलो स्तरको डिजिटल सीप कार्यक्रम सुरु गर्ने।

ई-वाणिज्यको उछाल - मोबाइल प्रवेश र इन्टरनेट पहुँचद्वारा संचालित ई-वाणिज्यको उदय, अमेजन, फ्लिपकार्ट र जियोमार्ट जस्ता खेलाडीहरू द्रुत गतिमा विस्तार भइरहेका छन्।

डिजिटल रुपैयाँ पाइलट - भारतीय रिजर्भ बैंकले डिजिटल मुद्राको भविष्य अन्वेषण गर्न २०२२ मा केन्द्रीय बैंक डिजिटल मुद्रा (सीबीडीसी) को लागि पाइलट कार्यक्रम सुरु गर्यो।

एआईआई र प्रविधि लगानी - सरकारी र निजी क्षेत्र एआईआई , ब्लकचेन र आईओटी द्रुत गतिमा बढिरहेका छन्, डिजिटल नवप्रवर्तन बढिरहेको छ र कृषि, स्वास्थ्य सेवा र जिंक उद्योगहरूमा लगानी बढिरहेको छ।

साइबर सुरक्षा विकास - बढ्दो डिजिटल स्ट्राइक, डिजिटल सुरक्षा खतराहरू र राष्ट्रिय साइबर समन्वय केन्द्र (एनसीसीसी) को स्थापनाको सामना गर्न साइबर कानून।

स्वास्थ्य डिजिटल पहलहरू - टेलिमेडिसिन सेवाहरूको विस्तार र डिजिटल स्वास्थ्य रेकर्ड र सेवाहरू प्रदान गर्न राष्ट्रिय डिजिटल स्वास्थ्य सेवा (एनडीएचएम) को सुरुवात।

विभिन्न उद्योगहरू: प्रभाव र आफ्नो डिजिटल डिजिटल
डिजिटल करण भारतमा विभिन्न समुदायमा तीव्र गतिमा विकास भइरहेको छ, नवाचार र क्षमता बढिरहेको छ। खुदरा क्षेत्रमा ई-रिटेलर न केवल अनलाइन प्लेटफर्ममा, बरु आफ्नो भौतिक फोहोर बनाउन, ग्राहकलाई विस्तार गर्नका लागि ग्राहकको विस्तारका लागि एक सहज ओमनी अनुभव च्यानल बनाइन्छ। बीएफएसआई क्षेत्रको विकासमा अब वृद्धि भएको छ, ९५% भन्दा बढी बैङ्किङ लेनदेनलाई डिजिटल रूपमा बनाइन्छ। यद्यपि, ऋण र लगानी जस्ता थप जटिल प्रक्रियाहरू अझै पनि मुख्य रूपमा नियामक थियो।

शिक्षा, कृषि क्षेत्र अफलाइन र अनलाइन हाइब्रिड लर्निङ मोडेलको साथमा विकास हुँदै छ। जो विद्यार्थीको पाठ्यपुस्तक र पहुँच प्रदान गर्दछ। यसैबीच, आदित्य र लजिस्टिक्स जस्तै उद्योग सेवा वितरण र ग्राहक अनुभवलाई उत्कृष्ट बनाउन आर्टिफिशियल इन्टेलिजेन्स (एआई), मेटावर्स र डिजिटल प्लेटफर्म जस्ता अत्याधुनिक प्रविधिहरूका लाभ उठाउँछन्।

कृषि क्षेत्र, डिजिटल करण गति पकड, जो पारम्परिक खेती जनतामा क्रान्ति ला रही छ। फसल की पैदावार स्वास्थ्य अनुकूलन, मिट्टीको निगरानी र जल संसाधनहरूको कुशलतापूर्वक व्यवस्थापन गर्न खेती, डाटा एनालिक्स र इन्टरनेट अफ थ्स (आईओटी) को उपयोग गर्न सकिन्छ। डिजिटल प्लेटफार्म किसानहरूका लागि बजारको जानकारी, वित्तीय सेवा र आपूर्ति शृङ्खलाहरू उत्कृष्ट पहुँचका सुविधाहरू प्रदान गर्न, उनीहरूलाई थप सूचित गर्ने निर्णय लिन र अपव्यय कम गर्न मद्दत मिलिरहेको छ।

जनतामा चलिरहेको यो डिजिटल परिवर्तन मात्र नभई उत्पादकत्व र सेवा वितरणमा वृद्धि हुन्छ। वरपर नवाचारले नयाँ बाटो खोल्छ, जो भारतको समग्र आर्थिक विकासमा योगदान हुन्छ।

भारतको डिजिटल अर्थतन्त्रको भविष्य: २०३०
२०३० सम्म, भारतको डिजिटल अर्थव्यवस्था पारम्परिक जनताले अघि बढ्यो। जो देशको कुल सकल स्थानीय उत्पादनमा लगभग पाँचवाँ हिस्सा दिने गर्छ। डिजिटल-स उद्योग पछिल्लो एक दशकमा १७.३% को प्रभावशाली दर बढ्दै गएको छ। जो समग्र समग्र अर्थव्यवस्थाको ११.८% बढेको छ। जस्तै- डिजिटल प्लेटफार्मको विस्तार जारी राख्नुहोस्, भारत का कार्य बल पनि बढ्दै जानुहोस्, जो नयाँ अवसर प्रदान गर्नुहोस्, महिलाहरूका लागि र विभिन्न विशेष डिजिटलहरूमा नौकरियाँ पैदा गर्नुहोस्।

आगामी वर्षहरूमा, भारतको डिजिटल अर्थतन्त्रको मात्र आर्थिक विकासको गति, यथार्थमा काम गर्ने, भविष्यको जनताको पनि फिर्ता र व्यवसायलाई सशक्त बनाउने। डिजिटल प्लेटफार्म का तेज विकास एक जस्तै परिवर्तनको सङ्केत दिन्छ जुन आगामी वर्षहरूमा भारतको सामाजिक-आर्थिक नेटवर्कको आकार प्रदान गर्दछ।