काठमाडौँ । इरानसँगको युद्ध अन्त्य गर्ने उद्देश्यले सम्भावित सम्झौताका लागि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले बुधबार आफ्नो मन्त्रिपरिषद् बैठक बोलाएका छन्। प्रशासन र तेहरानबीच ‘धेरै हदसम्म वार्ता’ भइसकेको भए पनि प्रक्रिया अझै अस्थिर अवस्थामा रहेको अमेरिकी पक्षले सङ्केत दिएको सन्दर्भमा यो उच्चस्तरीय छलफल हुन लागेको हो।

राष्ट्रपति ट्रम्पले आफ्ना प्रमुख सहयोगीहरूसँगको छलफलमार्फत एक यस्तो सम्झौतामा पुग्न सकिने विश्वास व्यक्त गरिरहेका छन्, जसले हर्मुज जलमार्ग पुनः सञ्चालनमा ल्याउने र इरानको आणविक क्षमता उल्लेखनीय रूपमा घटिसकेको दाबी गर्दै राजनीतिक रूपमा विवादास्पद मानिएको युद्ध अन्त्य गर्ने आधार दिने अपेक्षा गरिएको छ। तर, यस्तै सम्झौताले असन्तुष्टिको नयाँ चरण निम्त्याउन सक्ने जोखिम पनि देखिएको छ।

उदीयमान समझदारीले धेरै संवेदनशील विषयहरूलाई पछि थप वार्ताका लागि छोड्ने सम्भावना रहेको बताइएको छ। यसले राष्ट्रपति ट्रम्पमाथि मात्र नभई, उनका केही रिपब्लिकन समर्थकहरूबाट समेत आलोचना बढाएको छ। इरानलाई धेरै सहज हुने किसिमको सम्झौता हुन सक्ने भन्दै उनीहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्, जसले सम्झौतालाई राजनीतिक रूपमा विवादित बनाएको छ।

यसैबीच, राष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत इरानले द्वन्द्वलाई ‘उत्कृष्ट र शानदार विजय’ का रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेको भन्दै असन्तोष व्यक्त गरेका छन्। सम्झौताअन्तर्गत प्रतिबन्ध राहतको बदलामा इरानले अत्यधिक समृद्ध युरेनियम भण्डार त्याग्ने प्रारम्भिक सहमति देखिए पनि यसबारे औपचारिक घोषणा भएको छैन।

अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार इरानसँग करिब ४४०.९ किलोग्राम युरेनियम रहेको छ, जुन ६० प्रतिशतसम्म समृद्ध गरिएको छ र हतियार–ग्रेड ९० प्रतिशतको नजिक रहेको प्राविधिक स्तरमा पर्छ। इरानले भने यस भण्डार त्याग्ने सार्वजनिक प्रतिबद्धता हालसम्म जनाएको छैन। सम्भावित योजनाअनुसार केही युरेनियमको समृद्धताको स्तर घटाइने र बाँकी तेस्रो देशमा हस्तान्तरण वा नष्ट गरिने विकल्पमाथि छलफल भइरहेको छ। ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्दै उक्त प्रक्रिया अमेरिकी आणविक आयोग वा समकक्ष संस्थाको निगरानीमा सम्पन्न हुनुपर्ने धारणा राखेका छन्।

सैन्य मोर्चातर्फ, अमेरिकी प्रशासनले सोमबार दक्षिणी इरानमा मिसाइल प्रक्षेपण स्थल र माइन राख्ने डुङ्गाहरूलाई लक्षित गर्दै ‘रक्षात्मक’ आक्रमण गरेको जनाएको छ। अमेरिकी पक्षले यो कदम युद्धविरामको सन्दर्भमा संयमित प्रतिक्रिया भएको दाबी गरे पनि इरानले यसलाई ‘खराब नियत र अविश्वसनीयता’ को सङ्केतका रूपमा कडा आलोचना गरेको छ। अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले इरानसँगको वार्ता अझ केही दिन चल्ने बताएका छन्। उनका अनुसार हर्मुज जलघाँटी पुनः खोल्ने र युद्धविराम विस्तार गर्ने विषयमा छलफल जारी छ, जसलाई प्रशासनले आणविक सम्झौताका प्राविधिक पक्ष टुङ्ग्याउने अवसरका रूपमा लिएको छ। उनले ‘या त राम्रो सम्झौता हुनेछ वा कुनै सम्झौता हुनेछैन’ भन्ने धारणा व्यक्त गरेका छन्।

सम्झौताका धेरै पक्ष अझै अस्पष्ट छन्। विशेषगरी लेबनानमा इरान समर्थित हिज्बुल्लाहविरुद्ध इजरायलको सैन्य गतिविधि पनि युद्धविरामको दायरामा पर्छ कि पर्दैन भन्ने विषय अझै टुङ्गिएको छैन। इरानले लेबनानलाई पनि कुनै सम्भावित युद्धविराम संरचनामा समावेश गर्नुपर्ने माग राखेको छ। अर्कोतर्फ, इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले इजरायली सेनाले लेबनानमा आफ्नो सैन्य गतिविधि विस्तार गरिरहेको घोषणा गरेका छन्। इजरायली रक्षा विश्लेषकहरूले इरानले प्रतिबन्ध राहत पाएपछि आफ्ना सैन्य संरचना पुनः निर्माण गर्ने र प्रोक्सी समूहहरूलाई बलियो बनाउने जोखिम रहेको चेतावनी दिएका छन्।

यसैबीच, ट्रम्प प्रशासनले इरानसँगको सम्भावित सम्झौतामा साउदी अरेबिया, कतार र पाकिस्तानलगायत देशहरूलाई अब्राहम सम्झौतामा सहभागी गराउने प्रस्ताव पनि अघि सारेको छ। तर, मध्यपूर्वका केही शक्तिशाली देशहरूले यसमा तत्काल सकारात्मक प्रतिक्रिया नजनाएको बताइएको छ। साउदी अरेबियाले प्यालेस्टिनी राज्य स्थापनाको स्पष्ट मार्ग सुनिश्चित नभएसम्म सामान्यीकरण प्रक्रिया अघि नबढाउने अडान लिएकाले यसले इजरायलसँगको विवादलाई अझ जटिल बनाएको छ।

पूर्व अमेरिकी अधिकारी तथा कूटनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार खाडी मुलुकहरूमा ट्रम्पको प्रस्तावलाई मिश्रित प्रतिक्रिया प्राप्त भएको छ। केहीले यसलाई ‘स्तब्ध मौन’ का रूपमा व्याख्या गरे पनि अन्य स्रोतहरूले भने केही सहयोगीहरू सकारात्मक रहेको दाबी गरेका छन्। समग्रमा इरानसँगको युद्ध अन्त्य गर्ने अमेरिकी प्रयास कूटनीतिक, सैन्य र क्षेत्रीय राजनीतिक दबाबबीच अघि बढिरहेको छ र यसको सफलताले मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलनमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने देखिन्छ।