नयाँ दिल्ली। गत वर्ष अप्रिल २२ का दिन, पहलगामको हरियालीयुक्त चौरमा सामान्य पर्यटकीय दिनका रूपमा सुरु भएको समय हेर्दाहेर्दै जम्मु कश्मीरले दशकौँयता भोगेको सबैभन्दा घातक आतङ्कवादी आक्रमणमध्ये एकमा परिणत भयो।

सुरुवाती खबरहरू सङ्क्षिप्त र सामान्य जस्ता थिए: गोली चलेको आवाज सुनियो, पाँच जना घाइते भए। तर समय बित्दै जाँदा, त्यस त्रासदीको भयावह रूप अत्यन्तै कहालीलाग्दो ढङ्गले बाहिर आयो।

साँझ पर्दासम्म २६ जनाले ज्यान गुमाइसकेका थिए। तीमध्ये अधिकांश हिन्दू पुरुष थिए, जसमा एक नेपाली नागरिकसमेत समावेश थिए। उपत्यकामा शान्तिको खोजीमा आएका परिवारहरू एक सुनियोजित नरसंहारको चपेटामा परेका थिए।

यस वियोगान्त घटनालाई परिभाषित गर्ने एउटा तस्बिर थियो— भर्खरै विवाह बन्धनमा बाँधिएकी हिमांशी नरवाल आफ्ना श्रीमान्‌को निर्जीव शरीरको छेउमा बसिरहेकी थिइन्। नौसेना अधिकारी लेफ्टिनेन्ट विनय नरवाललाई उनीहरूको 'हनिमुन'का क्रममा नजिकैबाट गोली हानिएको थियो। स्तब्ध भएकी उनले बन्दुकधारीले ट्रिगर दबाउनुअघि आफ्ना श्रीमान्‌को धर्म सोधेको घटना सुनाउँदा, त्यस क्षणको क्रूरता छर्लङ्ग हुन्थ्यो।

प्रायः 'मिनी-स्विजरल्यान्ड' भनेर चिनिने त्यो सुन्दर चौर हत्याको मैदानमा परिणत भएको थियो।

कसरी रचिएको थियो नरसंहारको योजना ?
पछिल्ला अनुसन्धानहरूले यो आक्रमण न त अचानक भएको थियो न त आवेगमा आएर गरिएको थियो भन्ने कुरा खुलाए। यो सीमापारिबाट घुसपैठ गरेका तीन जना भारी हतियारधारी आतङ्कवादीद्वारा गरिएको अत्यन्तै सूक्ष्म रूपमा योजनाबद्ध कारबाही थियो।

स्थानीय सुरक्षा तैनाथीको कमजोरीको फाइदा उठाउँदै आक्रमणकारीहरू बैसरन वरपरको घना सल्लाको जङ्गलबाट निस्किएका थिए। त्यहाँको भौगोलिक बनावटले उनीहरूलाई साथ दियो। केवल दुई वटा प्रवेशद्वार भएको र तत्काल सुरक्षा उपस्थिति नभएको कारण उक्त स्थान सहजै धरापमा परिणत भयो।

प्रत्यक्षदर्शीको भनाइ र फरेन्सिक प्रमाणले अत्यन्तै डरलाग्दो चित्र प्रस्तुत गरे। आतङ्कवादीहरूले पुरुषहरूलाई महिला र बालबालिकाबाट छुट्टाएका थिए। उनीहरूले पीडितहरूलाई इस्लामिक श्लोकहरू वाचन गर्न लगाए। वाचन गर्न नसक्नेहरूलाई नजिकैबाट गोली हानी हत्या गरियो। केही पीडितहरूलाई आंशिक रूपमा निर्वस्त्रसमेत गराइएको थियो, जसले नियोजित रूपमा गरिएको 'धार्मिक लक्षित'  आक्रमणलाई पुष्टि गर्‍यो।

विनाश र अनुत्तरित प्रश्नहरू छोड्दै आक्रमणकारीहरू केही मिनेटमै जङ्गलतिर भागेका थिए। लस्कर-ए-तैयबाको 'प्रोक्सी' का रूपमा व्यापक रूपमा चिनिने द रेसिस्टेन्स फ्रन्ट (टीआरएफ) ले २४ घण्टाभित्र दुई पटक यसको जिम्मेवारी लियो।

भारतीय एजेन्सीहरूले पछि आक्रमणकारीहरू र पाकिस्तानमा रहेका 'ह्यान्डलर' बीच बलियो सञ्चालन तथा बन्दोबस्ती सम्बन्ध रहेको पुष्टि गरे।

पहलगाममाथि पाकिस्तानको छाया
भारतको अनुसन्धान तत्कालै आक्रमणकारीहरूबाट अघि बढ्दै आक्रमणको पछाडि रहेको गहिरो सञ्जालको पर्दाफास गर्नतर्फ केन्द्रित भयो। गुप्तचर एजेन्सीहरूले सञ्चारको 'इन्टरसेप्ट', हतियारको प्रकृति र प्रशिक्षण शैलीलाई सीधै पाकिस्तानस्थित आतङ्कवादी पूर्वाधारसँग जोडे।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घद्वारा घोषित आतङ्कवादी सङ्गठन लस्कर-ए-तैयबाको संलग्नताले सीमा पार आतङ्कवादलाई प्रश्रय दिने पाकिस्तानको भूमिकाप्रतिको लामो समयदेखिको चिन्तालाई थप बलियो बनायो। इन्क्रिप्टेड उपकरणहरू र पहिचान खुल्ने प्रमाणहरूलगायत बरामद गरिएका सामग्रीहरूले पाकिस्तान-समर्थित समूहहरूले सामान्यतया प्रयोग गर्ने घुसपैठको मार्गहरूतर्फ औँल्याए।

यसको ढाँचा परिचित नै थियो: कट्टरपन्थीकरण, सीमापारि प्रशिक्षण, र भारतमा साम्प्रदायिक तनाव भड्काउने उद्देश्यले गरिएका लक्षित आक्रमणहरू। हिन्दू पर्यटकहरूलाई नियोजित रूपमा निशाना बनाइनुले उक्साहटको नयाँ तह थप्यो। अधिकारीहरूले यसलाई देशव्यापी अशान्ति मच्चाउने र कश्मीरमा फर्किँदै गरेको कमजोर सामान्य अवस्थालाई पटरीबाट उतार्ने प्रयासको रूपमा वर्णन गरे।

नयाँ दिल्लीले यसलाई दशकौँ पुरानो प्रोक्सी युद्धको निरन्तरता भन्दै आक्रमण प्रायोजन गरेकोमा इस्लामाबादलाई सार्वजनिक रूपमा आरोप लगायो।

भारतको जवाफ : अपरेसन सिन्दूर
भारतको जवाफ द्रुत, सुनियोजित र अभूतपूर्व स्तरको थियो। मे ६ र ७ को मध्यरातमा, भारतीय सशस्त्र बलले 'अपरेसन सिन्दूर' सुरु गर्‍यो। यस अपरेसनले पाकिस्तान र पाकिस्तान-अधिकृत कश्मीर (पीओके) मा रहेका नौ वटा प्रमुख आतङ्कवादी शिविरहरूलाई निशाना बनाएको थियो।

लामो दुरीका 'क्रुज मिसाइल' र 'एयर-लन्च सिस्टम' सहित उन्नत हतियारहरूको प्रयोग गरी अचूक प्रहारहरू गरिए। लस्कर-ए-तैयबा, जैश-ए-मोहम्मद र हिज्बुल मुजाहिद्दीनसँग आबद्ध प्रशिक्षक र ह्यान्डलरसहित १०० भन्दा बढी आतङ्कवादीहरू मारिएको अधिकारीहरूले पुष्टि गरे।

यी प्रहारहरू आफ्नो सटिकताका लागि उल्लेखनीय थिए। भारतीय सेनाले नागरिक क्षेत्रहरूलाई बचाउँदै विशेष गरी आतङ्कवादी पूर्वाधारलाई मात्र निशाना बनाएको थियो, जसले भारतको जिम्मेवार सैन्य प्रतिकारको दाबीलाई बलियो बनायो। यस कारबाहीले द्वन्द्वको महत्त्वपूर्ण वृद्धिलाई सङ्केत गर्‍यो। यसले आतङ्कवादी सञ्जालहरूलाई उनीहरूकै उद्गम विन्दुमा पुगेर नष्ट गर्दै शत्रुको भूभागभित्र गहिरो प्रहार गर्ने भारतको तत्परतालाई प्रदर्शन गर्‍यो।

भारतले देखायो 'को हो असली बोस'
'अपरेसन सिन्दूर' पछिका दिनहरूमा भारत र पाकिस्तानबीच छोटो तर तीव्र सैन्य मुठभेड भयो। यस अवधिमा भारतीय वायुसेनाले स्पष्ट सैन्य सर्वोच्चता स्थापित गर्‍यो।

रिपोर्टहरूका अनुसार भारतले 'एचक्यू-९बी' लगायत चीनद्वारा आपूर्ति गरिएका पाकिस्तानको हवाई रक्षा प्रणालीलाई सफलतापूर्वक बाइपास र जाम गरिदिएको थियो। ब्रह्मोस सुपरसोनिक क्रुज मिसाइलहरूको प्रयोग निर्णायक साबित भयो।

म्याक ३ को नजिकको गतिमा यात्रा गर्ने यी मिसाइलहरूले अवरोधहरूलाई छल्दै उच्च-मूल्यका लक्ष्यहरूमा सटिक प्रहार गरे। क्षेप्यास्त्रलाई रोक्ने पाकिस्तानको प्रयास असफल भएको बताइन्छ, जसले उसको रक्षा प्रणालीमा रहेका गम्भीर कमजोरीहरूलाई उजागर गर्‍यो।

भारतीय प्रहारहरू धेरै हवाई अखडाहरूसम्म विस्तार भए, जसले पूर्वाधार र सम्पत्तिहरूमा महत्त्वपूर्ण क्षति पुर्‍यायो। धेरै पर्यवेक्षकहरूका लागि, द्वन्द्वको यो चरणले दुई सेनाहरूबीचको प्रस्ट प्राविधिक र रणनीतिक खाडललाई प्रदर्शन गर्‍यो। नयाँ दिल्लीको सन्देश एकदमै स्पष्ट थियो।

अपरेसन महादेव : आक्रमणकारीहरूको खोजी
'अपरेसन सिन्दूर' ले फराकिलो आतङ्कवादी सञ्जाललाई निशाना बनाइरहँदा, जमिनमा भने पहलगामका आक्रमणकारीहरूको खोजी निरन्तर जारी थियो। 'अपरेसन महादेव' हालैका वर्षहरूमा सबैभन्दा व्यापक आतङ्कवाद विरोधी अभियानमध्ये एक बन्यो। भारतीय सेनाले तीन महिनाभन्दा बढी समयसम्म घना जङ्गल र पहाडी भूभागमा आतङ्कवादीहरूको ट्र्याकिङ गर्‍यो।

ड्रोन, निगरानी विमान र 'रियल-टाइम' गुप्तचर समन्वयको प्रयोग गर्दै, सुरक्षा बलहरूले बिस्तारै खोजी क्षेत्रलाई ३०० वर्ग किलोमिटरबाट घटाएर केवल २५ वर्ग किलोमिटरमा सीमित गरे। जुलाई २८ मा, २५० किलोमिटरभन्दा बढीको कष्टप्रद खोजीपछि, 'पारा स्पेसल फोर्सेस' को एलिट टोलीले अन्तिम मुठभेडमा तीनै जना आतङ्कवादीहरूलाई मारे।

यस कारबाहीले एउटा स्पष्ट सङ्केत दियो: भारतले जवाफी कारबाही मात्र गर्दैन तर अपराधीहरूलाई कानुनी दायरामा ल्याएको पनि सुनिश्चित गर्दछ।

कूटनीतिक आक्रामक अभियान
भारतको जवाफ सैन्य कारबाहीमा मात्र सीमित थिएन। आक्रमणपछिका हप्ताहरूमा, नयाँ दिल्लीले आतङ्कवादलाई प्रायोजन गर्न पाकिस्तानको भूमिकाको पर्दाफास गर्न एक समन्वित विश्वव्यापी कूटनीतिक अभियान सुरु गर्‍यो।

विश्वभरका प्रमुख राजधानीहरूमा उच्च-स्तरीय प्रतिनिधिमण्डलहरू पठाइए। भारतीय प्रतिनिधिहरूले आक्रमणकारीहरूलाई पाकिस्तानस्थित समूहहरूसँग जोड्ने प्रमाणहरू प्रस्तुत गरे।

उनीहरूले राज्यको समर्थनका स्वरूपहरू, जसमा वित्त पोषण, प्रशिक्षण र सुरक्षित आश्रय स्थलहरू समावेश छन्, लाई प्रकाश पारे। यस अभियानले व्यापक ध्यानाकर्षण गरायो। धेरै देशहरूले सार्वजनिक रूपमा भारतको चिन्तालाई स्वीकार गर्दै आक्रमणको निन्दा गरे।

भारतको सन्तुलित तर दृढ जवाफलाई जिम्मेवार राज्यको व्यवहारको नमूनाको रूपमा हेरियो। एकै समयमा, भारतले निर्णायक द्विपक्षीय कदमहरू चाल्यो। यसले सिन्धु जल सन्धि स्थगित गर्‍यो, पाकिस्तानी कूटनीतिज्ञहरूलाई निष्कासित गर्‍यो र सीमा नियन्त्रण कडा बनायो।

आतङ्कवादविरुद्ध नयाँ सिद्धान्त
पहलगाम आक्रमणले भारतको आतङ्कवाद विरोधी दृष्टिकोणमा एउटा नयाँ मोड ल्यायो। नयाँ दिल्लीले सैन्य सटिकतालाई कूटनीतिक दबाबसँग जोड्दै 'शून्य सहनशीलता' को अडान अपनायो।

सन्देश स्पष्ट थियो: आतङ्कवादलाई एक घटनाको रूपमा हेरिने छैन, तर यसलाई बहु-स्तरीय परिणामहरू निम्त्याउने कार्यको रूपमा लिइनेछ। भारतले पाकिस्तानको 'आणविक ब्ल्याकमेल' भनेर वर्णन गरेको कार्यलाई पनि अस्वीकार गर्‍यो।

तनाव बढ्ने धम्कीले भारतलाई आफ्ना नागरिकहरूको रक्षा गर्नबाट रोक्न सक्दैन भन्ने कुरा अधिकारीहरूले दृढताका साथ राखे। एउटा व्यापक आतङ्कवाद विरोधी नीतिको सुरुवातले यस दृष्टिकोणलाई थप बलियो बनायो, जसमा गुप्तचर, सैन्य र नागरिक प्रतिक्रियाहरूलाई एउटै एकीकृत ढाँचामा जोडिएको थियो।

भारतको प्रतिकारलाई विश्वव्यापी मान्यता
पहलगाम आक्रमणपछिको भारतको कदमले महत्त्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान खिच्यो। विश्वका नेताहरूले नागरिकलाई क्षति नपुर्‍याई आतङ्कवादी पूर्वाधारलाई निशाना बनाउने भारतको मापन गरिएको जवाफको प्रशंसा गरे।

विश्लेषकहरूले अनियन्त्रित तनाव नबढाईकन शक्ति प्रदर्शन गर्ने र कूटनीतिसँग बलको संयोजन गर्ने भारतको क्षमताको तारिफ गरे। यस समन्वित कूटनीतिक पहलले विश्वव्यापी मञ्चमा भारतको विश्वसनीयता बढायो। यसले दृढता र संयम दुवैका साथ आतङ्कवादको सामना गर्ने जिम्मेवार शक्तिका रूपमा देशको स्थितिलाई अझ मजबुत बनायो।

कहिल्यै नबिर्सने राष्ट्र
पहलगाम आतङ्कवादी आक्रमणको एक वर्ष पुग्दै गर्दा, त्यस दिनको सम्झना अझै पनि राष्ट्रिय चेतनामा गहिरो रूपमा कुँदिएको छ। वार्षिकीको पूर्व सन्ध्यामा भारतीय सेनाको सन्देशले यो भावनालाई समेटेको छ: जब मानवताको सीमा पार गरिन्छ, तब दिइने जवाफ निर्णायक हुन्छ।

बैसरनको रक्ताम्मे चौरदेखि सीमापारिको अचूक प्रहारसम्म, गत एक वर्षको यात्राले शोकलाई आत्मसात् गर्दै दृढताका साथ अगाडि बढेको एउटा राष्ट्रको प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्दछ।

शोकमा डुबेकी विधवाको तस्बिर, संयोगले बाँचेकाहरूको कथा र न्यायको निरन्तर खोजीले अप्रिल २२ को विरासतलाई आज पनि परिभाषित गरिरहेको छ। अनि त्यही सम्झनामा एउटा सन्देश लुकेको छ, जुन भारतले एकदमै स्पष्ट रूपमा प्रवाह गरिसकेको छ।