काठमाडौँ। ६ हजार वर्षअघि टाइग्रिस र युफ्रेटिस नदीको माटोबाट सुरु भएको मानव सभ्यताको यात्रा आज तेलका कुवा, हाई-टेक सहर र आणविक महत्त्वाकाङ्क्षाको रणभूमिमा परिणत भएको छ। इतिहास केवल बितेका घटनाहरूको सँगालो होइन; यो त भविष्यको ब्लुप्रिन्ट हो। आज हामी मध्यपूर्वमा जुन शक्ति सङ्घर्ष देख्छौँ, त्यसका नियमहरू प्राचीन सुमेर, बेबिलोन र असुरियाका राजाहरूले धेरै पहिले लेखिसकेका थिए।

ग्रेटर मेसोपोटामियामा रहेका   ८ महान् साम्राज्यहरू—सुमेरियन, अक्काडियन, पुरानो बेबिलोनियन, हिट्टाइट, मितान्नी, असुरियाली, नियो-बेबिलोनियन र एलाम—जुन भूगोलमा उदाए र अस्ताए, आज त्यहाँ इराक, सिरिया, टर्की, इरान  जस्ता राष्ट्रहरू मात्र छैनन्, बरु आधुनिक मध्यपूर्वको मुटु मानिने इजरायल, जोडन र धनी खाडी राष्ट्रहरू जस्तै बहराइन, कुवेत, ओमान, कतार, साउदी अरेबिया र युएई (जीसीसी) पनि उभिएका छन्।

यी प्राचीन साम्राज्यहरू र आजको वस्तुस्थितिबिचको यो एउटा गहिरो तुलनात्मक चिरफार हो। जहाँ आजको मितिसँग दाँजेर हेर्ने हो भने, मध्यपूर्वको आजको चित्र विल्कुलै फरक तर अचम्मलाग्दो गरी उस्तै देखिन्छ।

भूगोल, स्रोत र हावापानी
प्राचीन साम्राज्य: सुमेरियन र बेबिलोनियनहरू नदीको उर्वर माटो र सिँचाइमा निर्भर थिए। एलाम र हिट्टाइटहरू पहाडी सुरक्षा र धातु खानीमा बलियो थिए।

आधुनिक वस्तुस्थिति (इराक, इजरायल, जीसीसी): आजको इराक अझै पनि नदीकै पानीमा निर्भर छ, तर साउदी अरब, युएई जस्ता जीसीसी राष्ट्रहरू र इरानको अर्थतन्त्र अब उर्वर माटोमा होइन, जमिनमुनि रहेको पेट्रोलियम (तेल र ग्याँस) मा अडिएको छ। यो बिटुमेन (प्राचीन तेल अथवा अलकत्रा) को आधुनिक रूप हो।

रोचक तुलना त जल सङ्कट मा छ। सुमेरियनहरू अत्यधिक सिँचाइले माटो नुनिलो भएर पतन भए। आज इराक, सिरिया र जोडन चरम जल सङ्कटमा छन्। तर, इजरायल ले 'डिलेसलिनेसन' (समुद्रको पानी नुनमुक्त बनाउने) र 'ड्रिप इरिगेसन' जस्ता वैज्ञानिक ढाँचा  प्रयोग गरेर मरुभूमिमा पनि कृषिको चमत्कार गरिरहेको छ।

अर्थतन्त्र, वित्त र व्यापार
प्राचीन साम्राज्य: पुरानो बेबिलोनियन साम्राज्यले चाँदीको 'शेकल' लाई मुद्रा मानेर बैङ्किङ प्रणालीको जग हाल्यो। एलाम र अक्काडियनहरूले 'रेसम मार्ग' र फारसको खाडीमार्फत भारत (सिन्धु सभ्यता) सम्म व्यापार गर्थे।

आधुनिक वस्तुस्थिति (जीसीसी, इजरायल): आज जीसीसी राष्ट्रहरू प्राचीन बेबिलोनभन्दा कैयौँ गुणा धनी छन्। उनीहरूको 'पेट्रो-डलर' र 'सोभरेन वेल्थ फन्ड' ले विश्व अर्थतन्त्रलाई हल्लाउँछ। युएई आधुनिक विश्वको त्यस्तो व्यापारिक 'हब' बनेको छ, जस्तो प्राचीन कालमा बेबिलोन वा अक्काडियन सहरहरू थिए।

सबैभन्दा ठूलो रूपान्तरण इजरायलमा देखिएको छ। कृषि वा प्राकृतिक स्रोत नभए पनि, इजरायलले ज्ञान र प्रविधिमा आधारित 'हाई-टेक अर्थतन्त्र' विकास गरेको छ। यो प्राचीन कालको 'ज्ञान हस्तान्तरण' को आधुनिक र परिष्कृत रूप हो।

राज्यसत्ता, प्रशासन र सुरक्षा
प्राचीन साम्राज्य: असुरियाली साम्राज्य इतिहासकै सबैभन्दा क्रूर सैन्य-राज्य थियो, जसले आतङ्क र गुप्तचर (जासुस) मार्फत शासन गर्थ्यो। अक्काडियनले पहिलो स्थायी सेना बनायो।

आधुनिक वस्तुस्थिति (इरान, इजरायल, टर्की): आजको इरान प्राचीन एलाम जस्तै पहाडी किल्लामा सुरक्षित छ र यसले मध्यपूर्वभरि (सिरा, इराक, येमेन, लेबनान) आफ्ना 'छद्म शक्ति' मार्फत प्रभाव विस्तार गर्ने रणनीतिक कूटनीति प्रयोग गरिरहेको छ।

इजरायलले आफ्नो सुरक्षाका लागि विश्वकै अत्याधुनिक सैन्य संरचना र गुप्तचर एजेन्सी (मोसाद) तयार पारेको छ। यो प्राचीन असुरियाली सैन्य नीतिको आधुनिक र रक्षात्मक रूप हो। टर्की (प्राचीन हिट्टाइट) नेटोको दोस्रो ठूलो सेना र आधुनिक ड्रोन प्रविधिमार्फत यस क्षेत्रको शक्ति सन्तुलनमा केन्द्रीय भूमिका खेलिरहेको छ।

जीसीसी राष्ट्रहरू र जोडन मा राजसंस्था अझै बलियो छ, तर साउदी अरब र युएई जस्ता देशहरू अब पूर्ण रूपमा सैन्य शक्तिमा होइन, कूटनीति र आर्थिक 'सफ्ट पावर' मार्फत सुरक्षा रणनीति बनाउँदै छन्।

कानुन, समाज र मनोविज्ञान
प्राचीन साम्राज्य: बेबिलोनको हम्मुराबी कोडले "कानुनको सर्वोच्चता" को जग हाल्यो। एलाममा महिलाको स्थिति उच्च (मातृसत्तात्मक) थियो।

आधुनिक वस्तुस्थिति: आज मध्यपूर्वका धेरै देशहरूमा शरीया कानुन (इस्लामिक कानून) र आधुनिक कानुनको मिश्रण छ। इजरायलमा मात्र पश्चिमा शैलीको लोकतान्त्रिक र धर्मनिरपेक्ष न्याय प्रणाली छ।

समाजको वर्ग विभाजन अझै कायम छ। जीसीसी राष्ट्रहरूमा विदेशी कामदार (आधुनिक श्रम शक्ति) र नागरिकबीच स्पष्ट विभाजन छ। महिलाको अवस्थामा इजरायल सबैभन्दा अगाडि छ, जहाँ महिलाहरू सेनामा पनि अनिवार्य रूपमा जान्छन्, जबकि जीसीसी राष्ट्रहरू र इरानमा महिला अधिकारका लागि अझै सङ्घर्ष जारी छ।

धर्म, संस्कृति र चेतना
प्राचीन साम्राज्य: सुमेरियन र बेबिलोनियनहरू बहुदेववादी थिए। मन्दिर (जिगुरात) राजनीतिको केन्द्रमा थियो। मितान्नी साम्राज्यमा वैदिक देवताहरूको प्रभाव थियो। नियो-बेबिलोनियनले यहुदीहरूलाई निर्वासन गरे।

आधुनिक वस्तुस्थिति (इजरायल, इरान): यो क्षेत्र अब एकेश्वरवाद (अद्वैतवाद - इस्लाम, यहुदी, इसाई) को केन्द्र हो। इजरायल यहुदी धर्म र संस्कृतिको पुनर्जागरणको प्रतीक हो, जसको अस्तित्व बिना आजको मध्यपूर्वको कल्पना पनि गर्न सकिँदैन। इरानमा धर्म र राजनीति पूर्ण रूपमा जोडिएको छ (थियोक्रेसी)।

संस्कृति र भाषा: प्राचीन क्युनिफर्म लिपि र अक्काडियन भाषा लोप भइसकेका छन्। आज अधिकांश क्षेत्रमा अरबी भाषा बोलिन्छ। इरानमा फारसी र इजरायलमा हिब्रू भाषा र लिपिको पुनरुत्थान भएको छ, जुन प्राचीन गौरवप्रति गर्व गर्ने 'पुनर्जागरणवादी मनोविज्ञान' को उत्कृष्ट उदाहरण हो।

विज्ञान, इन्जिनियरिङ र आविष्कार
प्राचीन साम्राज्य: सुमेरले ६० को गणित र पाङ्ग्रा दियो। हिट्टाइटले फलाम युगको सुरुवात गर्‍यो। नियो-बेबिलोनले ७ दिने हप्ता र राशिचक्र दियो। असुरियाले पुस्तकालय दियो।

आधुनिक वस्तुस्थिति (इजरायल, जीसीसी): आज इजरायल वैज्ञानिक आविष्कारको पावर हाउस हो—साइबर सुरक्षा, कृषि प्रविधि, र चिकित्सामा यसको योगदान विश्वव्यापी छ। जीसीसी राष्ट्रहरू (विशेष गरी साउदी अरबको 'नियोम' र युएईको 'बुर्ज खलिफा') प्राचीन जिगुरात भन्दा कैयौँ गुणा ठूला र आधुनिक स्मारकहरूको इन्जिनियरिङ मार्फत विश्वलाई आश्चर्यचकित पारिरहेका छन्।

सूचना आदानप्रदानमा प्राचीन कालको दूत प्रणाली आज हाई-स्पीड इन्टरनेट र स्याटेलाइट सञ्चारमा परिणत भएको छ।

पतन र विश्वव्यापी विरासत
पतनका कारण: मेसोपोटामिया सभ्यता र त्यस वरपरको क्षेत्रमा रहेका ८ साम्राज्यहरू वातावरणीय सङ्कट (सुमेर/अक्काड), अत्यधिक सैन्य-विस्तार (असुरिया), भोकमरी (हिट्टाइट) बाह्य शक्तिद्वारा आक्रमण (मितान्नी), बाह्य आक्रमण र आन्तरिक कलह (पुरानो बेबिलोन) र धार्मिक कलह/फारसी प्रवेशले (नियो-बेबिलोनियन) पतन भए।

आधुनिक विरासत: आजको मध्यपूर्वले ती प्राचीन साम्राज्यहरूका विधिको शासन, समयको मापन, र सरकारको ढाँचा जस्ता विरासतहरू विश्वलाई छोडेर गयो। तर, यो भूगोलमा रहेका आधुनिक राष्ट्रहरू आफैँ भने आज बारुद, अस्थिरता र शरणार्थी सङ्कटको नियति भोगिरहेका छन्।

निष्कर्ष
यो ६ हजार वर्षको यात्राले एउटा अकाट्य सत्य सिकाउँछ: कुनै पनि साम्राज्य अस्थायी हुँदैन, तर भूगोल र भू-राजनीतिको नियम स्थायी हुन्छ। हिजोका सुमेरियन र बेबिलोनियन राजाहरूले छोडेर गएका 'विधिको शासन' र 'वैज्ञानिक आविष्कार' को विरासतलाई अपनाएर आज इजरायल समृद्ध भयो। हिजोको 'पेट्रोलियम बिटुमेन' लाई आधुनिक तेलको रूपमा उत्खनन गरेर जीसीसी राष्ट्रहरू धनी भए। र, हिजोको सैन्य आतङ्कको मनोविज्ञानलाई आजको इरान र आतङ्कवादी समूहहरू ले 'छद्म युद्ध' मा प्रयोग गरिरहेका छन्।

इजरायल बिनाको आधुनिक मध्यपूर्वको कल्पना गर्न सकिँदैन, किनभने यसले नै प्राचीन यहुदी विरासत र आधुनिक पश्चिमा लोकतान्त्रिक/टेक्नोलोजी मूल्य मान्यतालाई यो क्षेत्रमा जोडेको छ। इतिहास दोहोरिइरहेको छ, मात्र खेलाडी र हतियार फेरिएका छन्। जुन माटोमा यी ८ साम्राज्यहरू ढले, आज त्यही माटोमा आधुनिक राष्ट्रहरू आफ्ना नयाँ साम्राज्य र महत्त्वाकाङ्क्षाहरू खडा गर्न सङ्घर्षरत छन्।