रोम। भारतको हालैका स्वतन्त्र व्यापार सम्झौताहरू (एफटीएहरु) ले रक्षात्मक व्यापार नीतिबाट लक्षित, वृद्धि-सञ्चालित दृष्टिकोणमा रणनीतिक परिवर्तनलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। भूराजनीतिक सङ्केत वा आकाङ्क्षी बजार पहुँचको लागि सम्झौताहरूमा प्रवेश गर्नुको सट्टा, भारतले त्यस्ता साझेदारहरूमा ध्यान केन्द्रित गरेको छ जहाँ व्यापार पूरकहरू पहिले नै बलियो छन्। रसद कुशल छन् र आर्थिक हितहरू पङ्क्तिबद्ध छन्।

नतिजाहरू स्पष्ट छन्: आर्थिक वर्ष २०२०-२१ र आर्थिक वर्ष २०२४-२५ बीच, रणनीतिक एफटीए साझेदारहरूसँग भारतको व्यापार  ९२% ले बढ्यो, जबकि विश्वसँग भारतको कुल व्यापार व्यापार ४१.५% ले बढ्यो।

यो अघिल्लो व्यापार रणनीतिबाट एक प्रमुख परिवर्तन हो। भारतले त्यस्ता साझेदारहरू बढ्दो रूपमा छनौट गरिरहेको छ जहाँ द्विपक्षीय व्यापार पहिले नै बढिरहेको छ र जहाँ सम्झौताहरूले अवस्थित गतिमा निर्माण गर्न सक्छन्। सुरुबाट नयाँ व्यापार सम्बन्धहरू निर्माण गर्ने प्रयास गर्नुको सट्टा। यसरी, पहिले नै बलियो सम्भावना देखाउने व्यापार कोरिडोरहरूलाई बलियो बनाउन र गति दिन एफटीएहरु ​​प्रयोग गरिँदै छ।

आर्थिक वर्ष २०२०-२१ र आर्थिक वर्ष २०२४-२५ को बीचमा, २०२१ देखि हस्ताक्षर गरिएका एफटीएहरूमा समावेश देशहरूसँग भारतको कुल व्यापार ९२% ले बढेको छ। जुन भारतको विश्वव्यापी व्यापारमा ४१.५% को वृद्धिभन्दा धेरै हो। भारतको कुल व्यापार बास्केटमा यी साझेदारहरूको हिस्सा आर्थिक वर्ष २०२१ मा लगभग ११-१२% बाट बढेर आर्थिक वर्ष २०२५ सम्ममा लगभग १६.५% पुगेको छ। यो परिवर्तनले उत्पादन, ऊर्जा प्रशोधन, औषधि, सेवा र लगानी-नेतृत्वको वृद्धिमा भारतको शक्तिसँग मिल्दोजुल्दो उच्च-तीव्रता, द्विपक्षीय, व्यापार-उन्मुख अर्थतन्त्रलाई प्राथमिकता दिने जानाजानी रणनीतिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

महत्त्वपूर्ण कुरा, यो गति २०२४ र २०२५ मा हस्ताक्षर गरिएका एफटीएहरूको औपचारिक प्रवेश अघि आउँछ। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण बुँदालाई जोड दिन्छ: भारतको हालैका एफटीएहरूले अवस्थित व्यापार पूरकहरूलाई प्रमाणित गर्छन्, तिनीहरूलाई सिर्जना गर्दैनन्। तिनीहरूले महामारीपछिको पुन:प्राप्तिको समयमा बलियो साबित भएका व्यापार कोरिडोरहरूलाई लक इन, जोखिम कम गर्ने र स्केल गर्ने काम गर्छन्।

हालैका एफटीएहरू र तिनीहरूले कसरी काम गर्छन्:
अस्ट्रेलिया स्रोतहरूले उत्पादन र औषधिहरूसँग मिल्छन्
भारतले २०२२ मा अस्ट्रेलियासँग एफटीएमा हस्ताक्षर गर्‍यो। त्यस बेलादेखि, दुई देशहरू बीचको व्यापार द्रुत गतिमा बढेको छ। आर्थिक वर्ष २०२०-२१ र आर्थिक वर्ष २०२४-२५ बीच ९६% ले बढेको छ। अस्ट्रेलियाले भारतको औद्योगिक आधारको लागि आवश्यक कोइला, आवश्यक खनिज, धातु अयस्क र ऊर्जा इनपुटहरू आपूर्ति गर्दछ। जबकि भारतले परिष्कृत पेट्रोलियम उत्पादनहरू, औषधिहरू, मेसिनरी, कपडा र उपभोग्य वस्तुहरू निर्यात गर्दछ। सम्झौताले सेवा लिङ्कहरूलाई पनि बलियो बनाउँछ, विशेष गरी शिक्षा र व्यावसायिक सेवाहरूमा, र स्वच्छ ऊर्जा र आवश्यक खनिजहरूमा सहयोगलाई समर्थन गर्दछ। रणनीतिक रूपमा, अस्ट्रेलियाले भारतलाई आफ्नो आपूर्ति शृङ्खला विविधीकरण गर्न र दीर्घकालीन वृद्धिको लागि आवश्यक स्रोत इनपुटहरू सुरक्षित गर्न मद्दत गर्दछ।

न्यूजील्याण्ड: सानो आधार, स्पष्ट पूरक
भारतले २०२५ मा न्यूजील्याण्डसँग एफटीएमा हस्ताक्षर गर्‍यो। सानो आधारबाट व्यापार लगभग ५०% ले बढेको छ। जसले महत्त्वपूर्ण तर स्पष्ट पूरकताहरू प्रदर्शन गर्दछ। भारतले औषधि, मेसिनरी र उत्पादित सामानहरू निर्यात गर्दछ। जबकि ऊन, कृषि उत्पादनहरू, धातुहरू र कच्चा पदार्थहरू आयात गर्दछ। यो सम्झौता सावधानीपूर्वक क्यालिब्रेट गरिएको छ। घरेलु संवेदनशीलताहरूसँग बजार पहुँच सन्तुलन गर्दै, विशेष गरी कृषिमा, र लगानी आयाम समावेश गर्दछ जसले भारतको मध्यम-अवधिको वृद्धि सम्भावनाहरूमा विश्वास प्रतिबिम्बित गर्दछ।

बेलायत: उच्च-मूल्य, सेवा-सम्पन्न साझेदारी
भारतले २०२५ मा बेलायतसँग एफटीएमा हस्ताक्षर गर्‍यो। सम्झौता औपचारिक रूपमा अन्तिम रूप दिनु अघि नै, भारत-बेलायत व्यापार आर्थिक वर्ष २०२१ र आर्थिक वर्ष २०२५ बीच ७६% ले बढ्यो। बेलायत एक उच्च-आय, उच्च-मानक बजार हो जहाँ भारतले औषधि, कपडा, इन्जिनियरिङ सामान, रसायन, अटो कम्पोनेन्ट र सेवाहरूमा कडा प्रतिस्पर्धा गर्दछ। सम्झौताले बजार पहुँच सुधार गर्छ, सेवाहरू र व्यावसायिक गतिशीलतामा अवरोधहरू हटाउँछ, र प्रविधि, वित्त, उन्नत उत्पादन, र स्वच्छ ऊर्जामा लगानी सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। यसले घरेलु नीति स्थान घटाए बिना विकसित बजारहरूसँग जोड्ने भारतको विश्वासलाई प्रदर्शन गर्दछ।

युरोपेली स्वतन्त्र व्यापार सङ्घ (ईएफटीए): व्यापार प्लस लगानी, केवल शुल्क होइन
भारतले २०२४ मा ईएफटीए देशहरूसँग व्यापार सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्‍यो। लगभग १९% को व्यापारिक व्यापार वृद्धिले सम्झौताको महत्त्वलाई कम आङ्कलन गर्दछ। ईएफटीएबाट आयात सुन, सटीक उपकरणहरू र रसायनहरू जस्ता उच्च-मूल्यका वस्तुहरूमा केन्द्रित छ, जसले व्यापार मात्रा स्थिर राख्छ। वास्तविक मूल्य एम्बेडेड लगानी प्रतिबद्धताहरू, प्रविधि सहयोग, र उच्च-सीप रोजगारी सिर्जनामा ​​निहित छ। भारत-ईएफटीए सम्झौताले एफटीएलाई केवल ट्यारिफ उपकरणको रूपमा हेर्नेबाट पुँजी निर्माण र औद्योगिक स्तरोन्नतिको माध्यमको रूपमा प्रयोग गर्ने परिवर्तनलाई चिन्ह लगाउँछ।

मौरिसस: कम व्यापार मात्रा, ठूलो रणनीतिक मूल्य
भारत-मौरिसस व्यापक आर्थिक सहयोग र साझेदारी सम्झौता मुख्यतया प्रवेशद्वार सम्झौताको रूपमा काम गर्दछ। सेवाहरू, लगानी समर्थन, र वित्तीय सहयोगको आधारमा, यसले पहिले नै नजिकको आर्थिक सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछ। आर्थिक वर्ष २०२१ र आर्थिक वर्ष २०२५ को बीचमा व्यापारिक वस्तुको व्यापार लगभग १३% ले बढे पनि यो उपलब्धि हासिल हुन सकेको छैन।

सम्झौताको महत्त्व सीमा पार लगानीको लागि नियामक सहयोग र संस्थागत "प्लम्बिंग" लाई सुदृढ पार्नमा निहित छ।

संयुक्त अरब इमिरेट्स: भारतको एफटीए रणनीतिको प्रमुख
भारतले २०२२ मा युएईसँग एफटीएमा हस्ताक्षर गर्‍यो। द्विपक्षीय व्यापार आर्थिक वर्ष २०२१ मा ४३ अर्ब अमेरिकी डलरबाट बढेर आर्थिक वर्ष २०२५ सम्ममा १०० अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी हुने अनुमान गरिएको छ। जुन चार वर्षमा १३१% ले वृद्धि हो। भारतले पेट्रोलियम उत्पादन, रत्न र गहना, मेसिनरी, खाद्य उत्पादन, कपडा र उत्पादित सामानहरू निर्यात गर्छ, जबकि कच्चा तेल, पेट्रोकेमिकल, बहुमूल्य धातु र मध्यवर्ती वस्तुहरू आयात गर्छ। विश्वव्यापी रसद केन्द्रको रूपमा युएईको भूमिकाले यी प्रवाहहरूलाई बढाउँछ, जबकि बलियो सेवाहरू र लगानी सम्बन्धहरूले साझेदारीलाई बलियो बनाउँछ। यो सम्झौताले व्यापार तीव्रता, रसद दक्षता, र क्षेत्रीय पङ्क्तिबद्धताले कसरी स्केल र लचिलोपन प्रदान गर्न सक्छ भनेर देखाउँछ।

ओमान: ऊर्जा, रसद, र निकटता
भारतले २०२५ मा ओमानसँग एफटीएमा हस्ताक्षर गर्‍यो, जसमा द्विपक्षीय व्यापार चार वर्षमा ९५% ले बढ्यो। यो सम्बन्ध ऊर्जा आयात, खाद्य उत्पादन, मेसिनरी, धातु र रसद सेवाहरूमा आधारित छ। भौगोलिक निकटता र लामो समयदेखिको व्यावसायिक सम्बन्धले यस कोरिडोरलाई आन्तरिक बल दिन्छ, र सम्झौताको ठूलो स्तरको प्रकृतिले पहिले नै महत्त्वपूर्ण माथिल्लो मार्गमा रहेको व्यापार मार्गलाई बलियो बनाउँछ।

परिणाम: प्रयोग होइन, गतिवर्धकको रूपमा एफटीएहरू
भारतका हालैका एफटीएहरू केवल अनुमानित अभ्यासहरू होइनन्। तिनीहरू कोभिड पछिको पुनर्प्राप्तिको समयमा पहिले नै द्रुत गतिमा बढिरहेका व्यापार कोरिडोरहरूमा निर्माण गर्छन्। यी साझेदारहरूसँगको व्यापारमा ९२% वृद्धि - भारतको विश्वव्यापी व्यापार वृद्धि दोब्बर भन्दा बढी - ले देखाउँछ कि भारतले सम्झौताहरूमा हस्ताक्षर गरिरहेको छ जहाँ पूरकहरू वास्तविक छन्, रसद कुशल छन्, र आर्थिक हितहरू मिल्दोजुल्दो छन्।

ट्यारिफ प्रतिबद्धताहरू गहिरो हुँदै जाँदा, सेवा प्रावधान परिपक्व हुँदै जाँदा, र लगानी पाइपलाइनेहरू क्षमता निर्माणमा परिणत हुँदै जाँदा, २०२१ देखि हस्ताक्षर गरिएका एफटीएहरूसँगको भारतको व्यापार २०३० सम्ममा फेरि दोब्बर हुने अपेक्षा गरिएको छ। खण्डित विश्वव्यापी व्यापार वातावरणमा, व्यापार पहिले नै फस्टाउँदै गएको एफटीएहरूमा हस्ताक्षर गर्ने भारतको रणनीति यसको सबैभन्दा बलियो र आर्थिक रूपमा सबैभन्दा राम्रो सफलता साबित हुन सक्छ।

अन्ना मेहजर-बार्डुची मध्य पूर्व मिडिया अनुसन्धान संस्थान (मेमरी) मा परियोजना निर्देशक हुन्। उनले ट्रेन्ड्स (युएई) जस्ता थिंक ट्याङ्क र शैक्षिक संस्थाहरूमा पनि योगदान दिएकी छिन्। उनी हाल इटालियन दैनिक ला रागियोनकी स्तम्भकार हुन्। मेहजर-बार्डुचीले संयुक्त राज्य अमेरिकाको विदेश विभागमा व्याख्यान दिएकी छिन् र मध्य पूर्व साझेदारी पहल (मेपि) मार्फत अमेरिकी विदेश विभागद्वारा प्रायोजित धेरै कार्यक्रमहरूमा भाग लिएकी छिन्। उनले दक्षिण एसिया, ट्युनिसिया, सेनेगल र जिम्बाब्वेमा अनुसन्धानकर्ताको रूपमा पनि काम गरेकी छिन्।