काठमाडौँ। हिमालयको शिखरबाट गङ्गाको प्रवाहसम्म फैलिएको एउटा यस्तो सम्बन्ध जसलाई सीमाको रेखाले छुट्टाउन सक्दैन। भाषा र संस्कृतिको धागोले जोडिएको, धर्म र विश्वासको ज्योतिले उज्यालिएको – यो हो नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध। राजनीतिक उतारचढावका बाबजुद यो सम्बन्ध सधैँभन्दा बलियो छ किनकि यो जडहरू वैदिक कालदेखिका छन् र पाताहरू साझा संस्कृति र धर्मका छन्। यो सम्बन्ध केवल दुई देशको होइन, दुई परिवार, दुई समाज र एउटै सभ्यताको कथा हो। आजको विश्वमा जहाँ विभाजनका खाडलहरू गहिरिँदै छन्, नेपाल-भारतको यो सांस्कृतिक-धार्मिक सेतुले सकारात्मक सन्देश दिन्छ – हामी एउटै जरा भएका फूल हौँ, एउटै आकाशमुनि फुल्ने।

साझा सभ्यता र वैदिक परम्परा
नेपाल र भारत दुवै प्राचीन वैदिक सभ्यताको अङ्ग हुन्। ऋग्वेद, यजुर्वेदका मन्त्रहरू दुवै देशका मन्दिर र घर-आँगनमा गुन्जिन्छन्। सनातन धर्मको दर्शन – कर्म, धर्म, मोक्ष – दुवैका जनजीवनको आधार हो। संस्कृत भाषा दुवैको सांस्कृतिक जड हो जसबाट नेपाली र हिन्दी जस्ता भाषाहरू फस्टाएका छन्। यो साझा विरासतले दुवै देशलाई एउटै सभ्यतात्मक परिवार बनाएको छ। जसले सदियौँदेखि एक अर्कालाई सम्मान र प्रेरणा दिइरहेको छ।

रामायण र बुद्ध परम्पराको साझा धरोहर
रामायण नेपाल-भारत सम्बन्धको सबैभन्दा सुन्दर प्रतीक हो। नेपालको जनकपुरधाममा जन्मिएकी सीता र भारतको अयोध्याका रामको विवाहले दुई देशलाई सधैँका लागि जोडेको छ। प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले भनेका छन्, “हाम्रो राम नेपालबिना अपूर्ण छ।” यो भनाइले दुवै देशका हिन्दूहरूको हृदय छुन्छ र भावनात्मक एकतालाई जीवन्त राख्छ।

त्यस्तै, बुद्ध परम्परा अर्को पुल हो। नेपालको लुम्बिनीमा जन्मिएका सिद्धार्थ गौतमले भारतको बोधगयामा ज्ञान प्राप्त गरे। लुम्बिनीबाट कुशीनगरसम्मको बौद्ध सर्किट दुवै देशका तीर्थयात्रीहरूको लागि पवित्र यात्रा हो। यी धरोहरहरूले देखाउँछन् कि हामी एउटै आध्यात्मिक यात्राका यात्री हौँ, जसको कथा करुणा र ज्ञानको हो।

तीर्थ पर्यटन र धार्मिक कूटनीति
पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुर, लुम्बिनी नेपालका तीर्थहरू भारतीय तीर्थयात्रीहरूका लागि आकर्षणका केन्द्र छन्। त्यस्तै, काशी, गया, चार दामजस्ता भारतीय स्थलहरू नेपालीहरूको लागि प्रिय छन्। कैलाश मानसरोवर यात्रा पनि नेपाल हुँदै जाने बाटोले सम्बन्धलाई अझ घनिष्ठ बनाएको छ।

दुवै देशले रामायण र बौद्ध पर्यटन सर्किटको संयुक्त विकास गरिरहेका छन् जसले आर्थिक समृद्धिसँगै सांस्कृतिक आदानप्रदान बढाउँछ। धार्मिक कूटनीतिले जनस्तरको विश्वास निर्माण गर्दछ जसले राजनीतिक सम्बन्धलाई बलियो आधार दिन्छ। हालैका वर्षमा भारत सरकारले पशुपतिनाथमा नेपाल-भारत मैत्री धर्मशाला निर्माण गरेको छ भने नेपालका पर्यटन मन्त्रीले भारतीय तीर्थयात्रीहरूलाई आकर्षित गर्न विशेष अभियान चलाइरहेका छन्। यो कूटनीतिले देखाउँछ कि तीर्थयात्रा मात्र होइन, यो हृदयको यात्रा हो।

अन्तर्देशीय विवाह र पारिवारिक सम्बन्ध
खुला सीमाले ‘रोटी-बेटी’ सम्बन्धलाई जीवन्त राखेको छ। विशेष गरी तराई-मदेस क्षेत्रमा नेपाल र भारतबीच विवाह अत्यन्त सामान्य छ। एउटै परिवारका सदस्य दुवै देशमा बस्छन्। बिहान नेपालमा नास्ता गरेर साँझ भारतका आफन्तसँग भोजन गर्ने यो परम्परा दुवै देशका जनतालाई ‘परदेशी’ होइन ‘आफन्त’ बनाउँछ। यी पारिवारिक बन्धनहरूले कुनै पनि राजनीतिक तनावलाई पग्लिन दिँदैनन् र भावनात्मक एकतालाई अटुट राख्छन्।

भाषा, साहित्य, सङ्गीत र कला आदान–प्रदान
नेपाली र हिन्दी भाषा उत्तम थलो एउटै हो – देवनागरी लिपि, संस्कृत जड। दार्जिलिङ, सिक्किममा नेपाली साहित्य फस्टाएको छ भने नेपालमा भारतीय साहित्यको प्रभाव गहिरो छ। रामायण, महाभारत दुवैको साझा सम्पदा हुन्।

सङ्गीतमा राग, भजन, लोकगीत साझा छन्। पण्डित हरिप्रसाद चौर सियाजस्ता कलाकारहरूले दुवै देशमा सांस्कृतिक पुल निर्माण गरेका छन्। कला र वास्तुकलामा नेवारी पौभा चित्रकलाले तिब्बती र भारतीय परम्परालाई प्रभावित गरेको छ। बलिउडको लोकप्रियता नेपालमा र नेपाली कलाकारहरूको भारतमा उपस्थिति यो आदानप्रदानको जीवन्त उदाहरण हो। कालिङ्गा साहित्य महोत्सव, इन्डो-नेपाल कल्चरल फेस्टिभल जस्ता कार्यक्रमहरूले यो आदानप्रदानलाई नयाँ उचाइ दिइरहेका छन्।

चाडपर्व र सांस्कृतिक एकता
दसैँ (विजयादशमी), तिहार (दीपावली), होली, छठ पूजा जस्ता चाडहरू दुवै देशमा उस्तै उल्लासका साथ मनाइन्छन्। छठ  पूजा काठमाडौँ देखि तराईसम्म मनाइन्छ। जुन बिहारसँग मिल्दोजुल्दो छ भने दसैँ-तिहार हिमाली र मैदानी क्षेत्र दुवैमा एकता ल्याउँछन्। यी चाडहरूले पारिवारिक मिलन, सामुदायिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानलाई मजबुत बनाउँछन्। रङ्गहरू उड्दा, दीपहरू बल्दा सीमा मेटिन्छ र हामी एउटै परिवार बन्छौँ।

सांस्कृतिक कूटनीतिले राजनीतिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने
सांस्कृतिक र धार्मिक सम्बन्धले ‘सफ्ट पावर’ को रूपमा काम गर्दछ। बिपी कोइराला भारत-नेपाल फाउन्डेसन, स्वामी विवेकनन्द कल्चरल सेन्टर जस्ता संस्थाहरूले आदानप्रदानलाई संस्थागत गरेका छन्। लुम्बिनीमा आयोजित सांस्कृतिक महोत्सवहरूले यो देखाएका छन्। जब जनताको हृदय जोडिन्छ, सरकारहरूबीचको सम्बन्ध स्वतः मजबुत हुन्छ। अध्ययनहरूले देखाएअनुसार तीर्थ पर्यटन र जनसम्पर्कले कूटनीतिक सम्बन्ध सुधार्छ र विश्वासको वातावरण निर्माण गर्दछ जसले सीमा विवाद वा अन्य मुद्दाहरूलाई समाधान गर्न सजिलो बनाउँछ। यो सम्बन्धलाई ‘हृदयबाट हृदयसम्म’ को कूटनीति भन्न सकिन्छ।

निष्कर्ष
नेपाल र भारतबीचको यो सम्बन्ध पहाड र नदी जस्तै प्राकृतिक र अटुट छ। साझा संस्कृति र धर्मले हामीलाई सिकाउँछ कि हामी फरक देशका नागरिक हौँ तर एउटै सभ्यताका सन्तान। यो बन्धनलाई अझ मजबुत बनाउँदै हामी २१ औँ शताब्दीमा शान्ति, समृद्धि र आध्यात्मिक नेतृत्वको लागि सँगै अगाडि बढ्न सक्छौँ।

दुवै देशका नेतृत्व र जनताले यो अमूल्य धरोहरलाई संरक्षण गर्दै नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्छ। किनकि, जसरी हिमालले आकाश छुन्छ, गङ्गाले समुद्रसम्म पुग्छ, त्यसरी नै नेपाल-भारतको मित्रता समय र परिस्थितिको परे गएर सधैँ फस्टाउने छ।

यो सम्बन्ध हाम्रो गौरव हो, हाम्रो शक्ति हो।