काठमाडौँ। नेपाल एक युवा-प्रधान देश हो । राष्ट्रिय युवा नीति २०७२ अनुसार १६ देखि ४० वर्षका युवाहरू कुल जनसङ्ख्याको करिब ४० प्रतिशत छन् भने मतदाता सूचीमा १८ देखि ४० वर्षका युवाको हिस्सा ५२ प्रतिशतभन्दा बढी छ । लोकतन्त्रको आधारशिला नै मतदान हो । तर, पछिल्ला निर्वाचनमा युवाहरूको मतदान सहभागिता अझै अपेक्षित स्तरमा छैन । यो लेखमा युवा मतदानलाई अधिकतम बनाउनुपर्ने कारण, चुनौती र समाधानबारे चर्चा गरिनेछ ।

लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा मतदान नागरिकको सर्वोच्च अधिकार हो । यसले सरकार छनोट गर्दछ र नीति निर्माणमा आम नागरिकको आवाज समेट्छ । नेपालमा २०७९ को स्थानीय तह निर्वाचनमा युवाहरूले ४१ प्रतिशत पद जितेका थिए । संसदीय निर्वाचनमा पनि युवा प्रतिनिधित्व उल्लेखनीय थियो । तर, मतदान केन्द्रमा युवाको उपस्थिति कम छ । हालै भ्रष्टाचारविरुद्धको जेनजी नेतृत्वको आन्दोलनपछि २०८२ फागुन २१ को सङ्घीय निर्वाचनका लागि निर्वाचन आयोगले ९ लाख १५ हजारभन्दा बढी पहिलो पटक मतदाता दर्ता गरेको छ । जसमध्ये दुई तिहाइभन्दा बढी जेनजी पुस्ताका छन् । यो उत्साहजनक छ तर यसलाई स्थायी बनाउनु पर्छ ।

युवाहरूको कम सहभागिताका प्रमुख कारणहरू छन् । पहिलो, राजनीतिप्रतिको अविश्वास । पुराना नेतृत्वको वर्चस्व, भ्रष्टाचार र युवालाई अवसर नदिने संस्कृति । दोस्रो, मतदाता शिक्षाको अभाव । धेरै युवा उम्मेदवारको पृष्ठभूमि, दलको घोषणापत्र र मतदान प्रक्रियाबारे अनभिज्ञ छन् । तेस्रो, व्यस्तता र वैदेशिक रोजगारी । चौथो, सामाजिक सञ्जालमा फैलिने गलत सूचना र भ्रम । यी कारणले गर्दा युवा मतदानबाट टाढिएका छन् । अध्ययन अनुसार, २०७९ को निर्वाचनमा कुल मतदान दर ६१ प्रतिशत थियो तर युवा वर्गमा यो अझ कम थियो ।

युवाहरूको अधिकतम मतदान सहभागिताले देशलाई कस्तो फाइदा पुग्छ ? युवा पुस्ताले नयाँ विचार, प्रविधि र दृष्टिकोण ल्याउँछन् । उनीहरूको मतले शिक्षा, रोजगारी, स्वास्थ्य, जलवायु परिवर्तन र समावेशी विकास जस्ता मुद्दामा युवा-केन्द्रित नीति बन्छ । भ्रष्टाचार नियन्त्रण हुन्छ किनकि युवाहरू पारदर्शी र जबाफदेही शासन चाहन्छन् । स्थानीय तहमा युवा जनप्रतिनिधिले गरेको कामले विकासको गति बढाएको देखिन्छ । युवा सहभागिताले लोकतन्त्रलाई जीवन्त र सशक्त बनाउँछ । नेपाल जस्तो विकासशील देशमा युवाको सक्रियता बिना समृद्धि असम्भव छ ।

अब मुख्य प्रश्न : युवा सहभागिता कसरी बढाउने ? पहिलो, निर्वाचन आयोगले व्यापक युवा-केन्द्रित मतदाता शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयमा कक्षा, क्विज, सेमिनार र ‘मोडल संसद्’ कार्यक्रम अनिवार्य गर्नु पर्छ । दोस्रो, सामाजिक सञ्जाल अभियान । युएनडिपीको ‘माई भोट म्याटर्स’ जस्ता अभियानलाई राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्नु । टिकटक, इन्स्टाग्राम र फेसबुकमा छोटा भिडियो, इन्फोग्राफिक्स, लाइभ सत्र र सेलिब्रिटीको सहभागिताले युवालाई आकर्षित गर्न सकिन्छ । #नोनटअगेन जस्ता ह्यासट्याग अभियानलाई निरन्तरता दिनु ।

तेस्रो, राजनीतिक दलहरूले युवा विंगलाई सशक्त बनाउनु पर्छ । केन्द्रीय समिति र उम्मेदवार छनोटमा कम्तीमा ३३ प्रतिशत युवालाई आरक्षण वा प्राथमिकता । चौथो, प्रविधिको प्रयोग । अनलाइन मतदाता दर्ता, मोबाइल एप र एसएमएस अलर्टलाई थप सहज बनाउने । पाँचौँ, स्थानीय युवा क्लब, एनजिओ, आईएफईएस र युनिसेफसँगको सहकार्यमा घर-घरमा जागरण कार्यक्रम । मतदान गरेमा प्रमाणपत्र, छात्रवृत्ति वा प्रतियोगिताको पुरस्कार दिने । छैटौँ, रेडियो, टेलिभिजन र सामुदायिक रेडियोमार्फत साप्ताहिक कार्यक्रम ।

सरकारले राष्ट्रिय युवा नीतिलाई पूर्ण कार्यान्वयन गर्दै हरेक प्रदेश र स्थानीय तहमा युवा मतदाता शिविर सञ्चालन गर्नु पर्छ । फेब्रुअरी १५ देखि मार्च १ सम्म निर्वाचन आयोगले चलाउने घरदैलो कार्यक्रमलाई युवा स्वयंसेवक मार्फत प्रभावकारी बनाउने । शिक्षक र अभिभावकलाई पनि युवालाई प्रेरित गर्न प्रशिक्षण दिनु पर्छ ।

अन्त्यमा, नेपालको उज्ज्वल भविष्य युवाहरूकै हातमा छ । हरेक युवाले आफ्नो मतको शक्ति बुझ्नु पर्छ । २०८२ फागुन २१ को निर्वाचनमा अनिवार्य मतदान गर्नुहोस् । “मैले मत दिए भने मात्र परिवर्तन सम्भव छ” भन्ने भावना जगाउनुहोस् । अभिभावक, शिक्षक, नेता, मिडिया र समाज सबैको भूमिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । युवा जागौँ, मतदान गरौँ, नेपाल बनाऔँ ! अधिकतम युवा सहभागिताले मात्र हाम्रो लोकतन्त्र सशक्त, समावेशी र समृद्ध बन्नेछ ।