ब्रसेल्स। लगभग दुई अर्ब जनताको प्रतिनिधित्व गर्ने र विश्वव्यापी कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा लगभग २१ प्रतिशत योगदान गर्ने विश्वका दुई ठूला लोकतन्त्र भारत र युरोपेली सङ्घ (ईयू) ले ऐतिहासिक स्वतन्त्र व्यापार सम्झौता (एफटीए) मार्फत विश्वव्यापी व्यापारको नयाँ अध्याय सुरु गर्न तत्पर छन्। विश्व बदलिँदो व्यापार ढाँचा, भूराजनीतिक द्वन्द्व र आपूर्ति शृङ्खला अवरोधहरूसँग जुधिरहेको बेला, भारत-ईयू स्वतन्त्र व्यापार सम्झौता (एफटीए) समतामूलक वृद्धि र रणनीतिक सहयोगको रूपरेखाको रूपमा उदाउँदै छ। यसले व्यापारको मात्रा बढाउने मात्र होइन तर दुई गतिशील अर्थतन्त्रहरू बीचको प्राविधिक, लगानी र संस्थागत सम्बन्धलाई पनि गहिरो बनाउनेछ।

आर्थिक संलग्नता विस्तार गर्दै
युरोपेली सङ्घ भारतको सबैभन्दा बलियो व्यापारिक साझेदारहरू मध्ये एकको रूपमा देखा परेको छ। जसमा विगत पाँच वर्षमा सामानहरूमा द्विपक्षीय व्यापार लगभग ३६ प्रतिशतले बढेको छ। २०२०-२१ मा ९० अर्ब अमेरिकी डलरबाट २०२४-२५ मा १३६ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ। उल्लेखनीय कुरा के छ भने, भारतको ईयूसँगको व्यापार संयुक्त राज्य अमेरिका सँगको व्यापार भन्दा छिटो बढेको छ। जसले भारतको बाह्य क्षेत्र रणनीतिमा युरोपको बढ्दो महत्त्वलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। संयुक्त राज्य अमेरिकासँग भारतको व्यापार व्यापार २०२०-२१ मा ८९ अर्ब अमेरिकी डलरबाट ३२% ले बढेर २०२४-२५ मा १३२ अर्ब अमेरिकी डलर पुग्ने अनुमान गरिएको छ। जबकि ईयूसँगको व्यापार २०२०-२१ देखि २०२४-२५ सम्म ३६% ले बढ्ने अनुमान गरिएको छ। सेवा क्षेत्र पनि गतिमान हुँदै गइरहेको छ। २०२४-२५ मा सेवामा भारत-ईयू द्विपक्षीय व्यापार ५२ अर्ब अमेरिकी डलर पुग्ने अनुमान गरिएको छ। ईयूले भारतको कुल व्यापार निर्यातको लगभग १६ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ। जसले भारतको विश्वव्यापी व्यापार मार्गमा यसको केन्द्रीय स्थानलाई जोड दिन्छ।

विविध निर्यात-आयात टोकरी
भारतको ईयूमा निर्यात हालका वर्षहरूमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन भएको छ। जसले परम्परागत उद्योगहरूको बल र नयाँ युगका क्षेत्रहरूको उदय दुवैलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। शीर्ष बीस निर्यात वस्तुहरूले कुल निर्यातको ८३ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगटेका छन्। जसमा कपडा, जुत्ता र गहना जस्ता श्रम-गहन उत्पादनहरू र इलेकट्रोनिक्स, इन्जिनियरिङ सामानहरू, मेसिनरी, औषधि र जैविक रसायनहरू जस्ता उच्च-मूल्य निर्यातहरू समावेश छन्। रत्न र गहनाहरू भारतको शिल्प कौशल र सांस्कृतिक समृद्धिको प्रतीक बनेका छन्, औषधि र आइटी-सम्बन्धित उत्पादनहरूको बढ्दो उपस्थितिले विश्वव्यापी उत्पादन र ज्ञान-आधारित निर्यातमा देशको बढ्दो भूमिकालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। स्वतन्त्र व्यापार सम्झौता (एफटीए) अन्तर्गत बढ्दो बजार पहुँचको साथ, भारतको उच्च-प्रविधि र निर्माण क्षेत्रहरूले युरोपेली बजारहरूमा अझ बलियो पाइला राख्ने अपेक्षा गरिएको छ।

ईयूबाट आयातले भारतको उत्पादन आधारलाई बलियो बनाउँछ।

ईयू भारतको लागि उन्नत औद्योगिक इनपुट र उच्च-प्रविधि उत्पादनहरूको एक महत्त्वपूर्ण स्रोत हो। प्रमुख आयातहरूमा मेसिनरी, आणविक रिएक्टरहरू, र बायलरहरू समावेश छन्, जुन भारतको उत्पादन र ऊर्जा उद्योगहरूको लागि आवश्यक छन्। विद्युतीय मेसिनरी र इलेकट्रोनिक्सले भारतको बढ्दो प्रविधि र नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्रहरूलाई समर्थन गर्दछ। चिकित्सा र अप्टिकल उपकरणहरूले स्वास्थ्य सेवाको आधुनिकीकरणमा योगदान पुर्‍याउँछन्। औषधि उत्पादनहरू र जैविक रसायनहरूले भारतको विशाल रासायनिक र औषधि उद्योगहरूको लागि कच्चा पदार्थको रूपमा काम गर्छन्। विमान, सवारी साधन र यातायात उपकरणहरूले उच्च-अन्त इन्जिनियरिङ उत्पादनहरूमा ईयूको अग्रणी भूमिकालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यी आयातहरूले भारतको औद्योगिक क्षमताहरूलाई बलियो बनाउँछन् र स्थानीय उत्पादनसँग विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलाहरूलाई एकीकृत गरेर मेक इन इन्डिया र आत्मनिर्भर भारत जस्ता राष्ट्रिय प्राथमिकताहरूसँग मिल्दोजुल्दो बनाउँछन्।

लगानी तालमेल र दिगो विकास
भारत र ईयू बीचको लगानी सम्बन्ध उत्तिकै प्रभावशाली छ। ईयूले भारतमा ११७ बिलियन अमेरिकी डलर भन्दा बढी लगानी गरेको छ। जसले यसलाई देशको सबैभन्दा ठूलो विदेशी लगानीकर्ताहरू मध्ये एक बनाएको छ। फलस्वरूप, भारतीय कम्पनीहरूले युरोपमा लगभग ४० बिलियन अमेरिकी डलर लगानी गरेका छन्। विशेष गरी औषधि, आइटी सेवाहरू, र नवीकरणीय ऊर्जा जस्ता क्षेत्रहरूमा। लगानी सम्बन्धहरू अब दिगो पूर्वाधार, हरित प्रविधिहरू, र सहरी विकासमा संयुक्त उद्यमहरू समावेश गर्न परम्परागत लगानी क्षेत्रहरूभन्दा बाहिर विस्तार हुँदै छन्। दुवै पक्षले नवीकरणीय ऊर्जा परियोजनाहरू, गोलाकार अर्थतन्त्र पहलहरू, फोहोर व्यवस्थापन प्रणालीहरू, र डिजिटल कनेक्टिभिटीमा सहकार्य गरिरहेका छन्। सहयोगका यी क्षेत्रहरूले दिगो विकासलाई मात्र प्रवर्द्धन गर्दैनन् तर जलवायु र विकास लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न भारत र ईयूको साझा प्रतिबद्धतालाई पनि प्रतिबिम्बित गर्दछन्।

व्यापार वार्ता जारी छ...
भारत-ईयू स्वतन्त्र व्यापार सम्झौतातर्फको यात्रा २००७ मा सुरु भएको थियो। तर फरक महत्त्वाकाङ्क्षा र जटिल वार्ताले २०१३ मा लामो विराम लगायो। गहिरो संलग्नताको रणनीतिक र आर्थिक अनिवार्यतालाई मान्यता दिँदै २०२२ मा नयाँ जोसका साथ वार्ताहरू पुनः सुरु भए। त्यस बेलादेखि, तेह्र चरणका छलफलहरू सम्पन्न भइसकेका छन् र चौधौँ चरण अक्टोबर २०२५ मा हुने तय गरिएको छ। भन्सार सहजीकरण, बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार, पारदर्शिता र विवाद समाधान जस्ता क्षेत्रहरूमा उल्लेखनीय प्रगति भइसकेको छ। दुवै पक्ष अब डिसेम्बर २०२५ सम्ममा सम्झौतालाई अन्तिम रूप दिन प्रतिबद्ध छन्। जसले भारतको सबैभन्दा व्यापक र दूरदर्शी व्यापार साझेदारी मध्ये एकको लागि चरण तय गर्नेछ।

परिवर्तनशील संसारमा रणनीति महत्त्व भारत-ईयू मुक्त व्यापार सम्झौता (एफटीए) तर्फको कदम आर्थिक मात्र नभई गहिरो रणनीतिक पनि हो। ईयूले ढिलो आर्थिक पुनर्प्राप्ति, अमेरिकामा बढ्दो संरक्षणवाद र सीमित आपूर्ति शृङ्खलाहरूमा निर्भरताको सामना गरिरहेको बेला, भारत एक प्राकृतिक र भरपर्दो साझेदारको रूपमा उभिएको छ जसले वृद्धि, स्थिरता र विविधीकरण प्रदान गर्नेछ। यसको विपरीत, भारतको लागि, यो सम्झौताले प्रतिस्पर्धात्मकता बढाउनेछ, गुणस्तरीय विदेशी लगानी आकर्षित गर्नेछ, र उच्च-अन्त प्रविधिहरू र बजारहरूमा राम्रो पहुँच प्रदान गर्नेछ। रुस-युक्रेन द्वन्द्व, उतारचढावपूर्ण ऊर्जा मूल्यहरू, र परिवर्तनशील सुरक्षा गठबन्धनहरू जस्ता विश्वव्यापी अनिश्चितताहरूको बीचमा, यो एफटीएले दुई क्षेत्रहरू बीच पारस्परिक लचिलोपन र दीर्घकालीन रणनीतिक पङ्क्तिबद्धतालाई बढवा दिने, स्थिर करण गर्ने शक्तिको रूपमा काम गर्नेछ।

रूपान्तरणकारी आर्थिक लाभहरू
एक व्यापक भारत-ईयू मुक्त व्यापार सम्झौता (एफटीए) ले दुवै पक्षका लागि विशाल अवसरहरू खोल्नेछ। यसले कपडा, इन्जिनियरिङ सामान र औषधि जस्ता प्रमुख उत्पादन क्षेत्रहरूमा शुल्क घटाउनेछ, र भारतको विस्तारित आइटी र डिजिटल सेवाहरूको लागि युरोपेली उपभोक्ताहरूको पहुँच खोल्नेछ। यो सम्झौताले कानुनी निश्चितता र बलियो सुरक्षा प्रदान गरेर लगानीकर्ताहरूको विश्वासलाई पनि बढवा दिनेछ, जसले गर्दा भारतको उत्पादन र सेवा उद्योगहरूमा प्रत्यक्ष विदेशी लगानी प्रवाहलाई प्रोत्साहन गर्नेछ।

युरोपबाट हरित प्रविधिहरू र उन्नत औद्योगिक प्रक्रियाहरूमा राम्रो पहुँचले भारतको दिगो र नवीनता-सञ्चालित अर्थतन्त्रमा सङ्क्रमणलाई तीव्र बनाउनेछ। युरोपेली फर्महरूका लागि, भारतले दूरसञ्चार, वित्त, रसद, र उन्नत उत्पादन जस्ता क्षेत्रहरूमा अपार अवसरहरू प्रस्तुत गर्दछ। परिणामस्वरूप व्यापार र लगानी प्रवाहले नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्नेछ, उत्पादकता बढाउनेछ, र परम्परागत आपूर्ति केन्द्रहरूमा निर्भरता कम गर्नेछ, जसले गर्दा थप सन्तुलित विश्वव्यापी आर्थिक प्रणालीको लागि मार्ग प्रशस्त हुनेछ।

साझा प्रगतिको लागि साझेदारी
निष्कर्षमा, भारत र ईयूको संयुक्त जिडिपी लगभग २४ ट्रिलियन अमेरिकी डलर छ। जसले विश्वव्यापी जिडिपीको लगभग २१ प्रतिशत प्रतिनिधित्व गर्दछ। जसले गर्दा तिनीहरूको सम्भावित मुक्त व्यापार सम्झौता विश्वको सबैभन्दा ठूलो आर्थिक कोरिडोरहरू मध्ये एक हो। आर्थिक पुनर्संरचना र परिवर्तनशील गठबन्धनको युगमा, यो साझेदारीले परम्परागत व्यापार सहयोगलाई पार गर्छ। यसले बहु ध्रुवीय, लचिलो र समावेशी विश्वव्यापी अर्थतन्त्रको दृष्टिकोणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। भारत-ईयू मुक्त व्यापार सम्झौता केवल वाणिज्य सम्झौता मात्र होइन; यो साझा मूल्य, पारस्परिक विश्वास, र अग्रगामी विकासको गठबन्धन हो। भारतको जनसाङ्ख्यिक गतिशीलतालाई युरोपको प्राविधिक र संस्थागत शक्तिसँग संयोजन गरेर, दुवै साझेदारहरू विश्वव्यापी सहयोगको लागि नयाँ मापदण्डहरू स्थापित गर्न सक्षम छन्। यो साझेदारी, एक पटक साकार भएपछि, उनीहरूको आ-आफ्नो अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउने मात्र होइन, आउने दशकहरूको लागि विश्वव्यापी व्यापार र दिगो विकासको रूपरेखालाई पनि आकार दिनेछ।