काठमाडौँ। लाखौँ श्रद्धालुले हिन्दू पर्व दीपावली धुमधामका साथ आतशबाजी गरी मनाएपछि मङ्गलबार भारतको राजधानी नयाँदिल्ली घना र विषालु धुवाँले ढाकिएको छ। दीपावली उत्सवले गर्दा राजधानीको वायु प्रदूषण खतरनाक स्तरसम्म पुर्‍याएको अधिकारीहरूले बताएका छन्।

सोमबार राति ढिलोसम्म फोडिएका पटाकाहरूले गर्दा हावामा धुवाँ र सूक्ष्म कणहरूको मात्रा तीव्र रूपमा बढ्यो, जसले पहिल्यै रहेको मौसमी प्रदूषण र स्थिर मौसमको अवस्थासँग मिसिएर वातावरणलाई झन् विषाक्त बनायो। मङ्गलबार बिहानसम्म नयाँदिल्लीका अधिकांश क्षेत्रमा वायु गुणस्तर सूचकाङ्क (एक्युआई) ३५० नाघेको थियो, जुन विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको मापदण्डअनुसार ‘गम्भीर’ स्तर हो र सास फेर्न नै खतरनाक मानिन्छ।

सहरका धेरै भागमा दृश्यता घटेको छ, सडक र भवनहरू खैरो धुवाँले ढाकिएका र ऐतिहासिक स्मारकहरू समेत धमिलो रूपमा देखिन थालेका थिए। नयाँदिल्ली भ्रमणमा रहेका पर्यटक वेदान्त पचकन्डेले, “मैले यति बाक्लो प्रदूषण पहिले कहिल्यै देखेको थिइनँ। यहाँ त देख्नै नसकिने अवस्था छ” भनेर आफ्नो अनुभव सुनाए।

भारतको सर्वोच्च अदालतले गत हप्ता कम प्रदूषण उत्सर्जन गर्ने ‘हरित पटाका’ को सीमित प्रयोगलाई अनुमति दिँदै दीपावलीका बेला पटाकामाथिको पूर्ण प्रतिबन्ध केही हदसम्म फुकुवा गरेको थियो। सङ्घीय अनुसन्धान संस्थानहरूले विकास गरेका ती हरित पटाकाहरूले साधारण पटाकाको तुलनामा करिब ३० प्रतिशत कम कण र ग्यास उत्सर्जन गर्ने बताइएको छ। अदालतले निश्चित समयमा मात्र पटाका प्रयोग गर्न सकिने व्यवस्था गरे पनि विगतका वर्षहरूजस्तै यस वर्ष पनि नियम व्यापक रूपमा उल्लङ्घन भएको देखियो।

दीपावलीको आतशबाजी, चिसो मौसम र नजिकैका राज्यहरूमा किसानहरूले बालीको अवशेष जलाउँदा निस्कने धुवाँ एकैसाथ मिसिँदा तीन करोडभन्दा बढी जनसङ्ख्या बसोबास गर्ने नयाँदिल्ली र यसको वरिपरिका क्षेत्रहरू जाडो मौसममा विश्वकै सबैभन्दा प्रदूषित सहरहरूमा पर्ने गरेका छन्।

हालैको एक वैज्ञानिक अध्ययनले वायु प्रदूषणको वृद्धिले भारतमा सूर्यको प्रकाशको मात्रा घटाएको चेतावनी दिएको छ। 'नेचर पोर्टफोलियो' को जर्नल साइन्टिफिक रिपोर्ट्समा प्रकाशित अध्ययनअनुसार बढ्दो औद्योगिक उत्सर्जन, बायोमास जलाउने र सवारी साधनबाट निस्कने एरोसोल कणहरूले सूर्यको किरण पृथ्वीमा पुग्ने समय घटाइरहेका छन्। अध्ययनका सहलेखक तथा बनारस हिन्दू विश्वविद्यालयका वैज्ञानिक मनोज के. श्रीवास्तवले उत्तरी भारतका बढी प्रदूषित क्षेत्रमा सूर्यको प्रकाशमा ठूलो कमी देखिएको बताएका छन्। उनका अनुसार, यसले सौर्य ऊर्जाको उत्पादन मात्र घटाउने नभई स्थानीय वातावरण, जनस्वास्थ्य र कृषि उत्पादकत्वमा समेत दीर्घकालीन नकारात्मक प्रभाव पार्नेछ।