न्यूयोर्क। विश्वव्यापी सैन्य शक्तिमा आश्चर्यजनक परिवर्तनमा भारतले चीनलाई उछिनेर विश्वको तेस्रो सबैभन्दा शक्तिशाली वायुसेना बनेको छ। हालको वरियतामा संयुक्त राज्य अमेरिकाको प्रभुत्व  भने कायमै छ। त्यसपछि रुस र तेस्रो मा भारतको उदयले एसियाको रणनीतिक सन्तुलनमा ठूलो परिवर्तनको सङ्केत गर्दछ।

लामो समयदेखि प्रमुख वायु शक्ति मानिने चीन अब चौथो स्थानमा छ। आधुनिक सैन्य विमानको पछिल्लो निर्देशिका (डब्ल्यूडीएमएमए) वरीयतामा १०३ देशहरू र सेना, नौसेना र समुद्री उड्डयन शाखाहरू सहित १२९ वायु सेवाहरू समावेश छन् र विश्वव्यापी रूपमा कुल ४८,०८२ विमानहरू ट्र्याक गर्दछ।

यो किन महत्त्वपूर्ण
विश्वव्यापी सैन्य रणनीतिमा वायु शक्ति एक प्रमुख कारक बनेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिका अगाडि छ। हवाई क्षमताले रुस, चीन, भारत, दक्षिण कोरिया र जापानको संयुक्त बेडाहरूलाई उछिनेको छ। यो प्रभुत्वलाई अमेरिकाले विश्वव्यापी सैन्य खर्चको लगभग ४० प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ।

थप रूपमा, बढ्दो भूराजनीतिक तनावको बीचमा भारत र चीन जस्ता देशहरूले आफ्नो वायु सेनालाई द्रुत गतिमा आधुनिकीकरण गरिरहेका छन्। एक प्रसिद्ध विश्वव्यापी खुला स्रोत रक्षा खुफिया प्रदायक जेन्सले अनुमान गरेको छ कि विश्वव्यापी रक्षा खर्च  यस वर्षको अन्त्यसम्ममा ३.६ प्रतिशतले बढेर लगभग २.५६ ट्रिलियन अमेरिकी डलर हुन सक्छ। यो स्थिर वृद्धिले विश्वभर बढ्दो द्वन्द्व र रणनीतिक परिवर्तनहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। जसले आधुनिक युद्ध र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिरोध दुवैमा वायु शक्तिको महत्त्वपूर्ण भूमिकालाई जोड दिन्छ।

थाह पाउनु पर्ने विषय
भारतको वायु सेना अब विश्वव्यापी रूपमा तेस्रो स्थानमा छ, जसको ट्रुभल रेटिङ (टीवीआर) ६९.४ छ। यो मूल्याङ्कनले विमानको सङ्ख्या मात्र होइन तर आक्रमण र रक्षा क्षमता, रसद समर्थन, आधुनिकीकरण र परिचालन प्रशिक्षण जस्ता कारकहरूलाई पनि विचार गर्दछ। १,७१६ इकाईहरूको आफ्नो फ्लीट भित्र, भारतले सन्तुलित बल संरचना कायम राख्छ: ३१.६ प्रतिशत लडाकु, २९ प्रतिशत हेलिकप्टर, र २१.८ प्रतिशत प्रशिक्षकहरू। भारतीय वायु सेना (आईएएफ) ले अमेरिका र रुस सहित धेरै देशहरूबाट आफ्नो उपकरणहरू प्राप्त गर्छ, जसले यसको कठिन भूराजनीतिक स्थितिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

मे महिनामा पाकिस्तान र पाकिस्तान-कब्जा गरिएको कश्मीरमा पूर्वाधार विरुद्ध गरिएको सटीक आक्रमणको शृङ्खला अपरेसन सिन्दूरको समयमा भारतको वायुसेनाको परिचालन प्रभावकारिता विशेष गरी स्पष्ट थियो। अप्रिल २२ मा जम्मू र कश्मीरको पहलगाममा भएको आतङ्कवादी आक्रमणको प्रतिक्रियामा गरिएको यो अपरेसनले भारतको आफ्नो सीमा बाहिरबाट आउने खतराहरूलाई द्रुत रूपमा प्रतिक्रिया दिने र निष्क्रिय पार्ने क्षमता प्रदर्शन गर्दछ। यो मिसनले आईएएफको बढ्दो परिशुद्धता, समन्वय र रणनीतिक पहुँच प्रदर्शन गर्‍यो, जसले यस क्षेत्रमा यसको बढ्दो वायु श्रेष्ठता प्रदर्शन गर्‍यो।

चीनको स्थिति
६३.८ को टीवीआरसंग चीन चौथो स्थानमा छ। बेइजिङले प्रविधि र फ्लीट आधुनिकीकरणमा ठूलो लगानी गर्न जारी राख्दा, तालिम, नजिकको-हवाई समर्थन, र विशेष बमवर्षक एकाइहरू जस्ता कारकहरूले यसको समग्र श्रेणी करणलाई असर गर्छ। भारत र चीन बीचको खाडलले फ्लीटको आकार मात्र होइन तर परिचालन तयारी र रणनीतिक क्षमताहरूको महत्त्वलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्दछ।

अमेरिका र रुस
अमेरिकी वायुसेना २४२.९ को टीवीआरसंग विश्वव्यापी नेता बनेको छ। जसमा रणनीतिक बमवर्षक, बहु-भूमिका लडाकु बल, साथै ठूला यातायात, ट्याङ्कर, र विशेष-मिसन विमानहरूबाट लाभ उठाइएको छ। अमेरिकी नौसेना वरीयतामा दोस्रो स्थानमा छ, र रुस १४२.४ को टीवीआरसंग तेस्रो स्थानमा छ। जसले अमेरिकी क्षमताहरूको लगभग एक तिहाइ कायम राख्छ। संयुक्त रूपमा, सबै अमेरिकी जब वायु सेवाहरू - वायुसेना, नौसेना, सेना र मरीनहरू - लाई एकसाथ विचार गरिन्छ, भारतको वायुसेना विश्वव्यापी रूपमा तेस्रो स्थानमा छ। जसले यसको उदीयमान रणनीतिक भूमिकालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

शीर्ष दस
शीर्ष १० मध्ये, जापान ५८.१ अङ्ग सहित पाँचौँमा स्थानमा छ। इजरायल ५६.१ अङ्क सहित छैटौँ। फ्रान्स, बेलायत, दक्षिण कोरिया र इटाली क्रमशः ५५.३,५५.२, ५३.४ र ५१.९ सहित सातौँ, आठौँ, नौ र दसौँ स्थानमा छन्। जापानको वायु आत्म-रक्षा बल, इजरायलको वायुसेना, र फ्रान्सको वायु र अन्तरिक्ष बलले सूची पूरा गर्दछ। 

डब्ल्यूडीएमएमएले प्रत्येक अमेरिकी शाखालाई तिनीहरूको फरक कमाण्ड संरचना र परिचालन भूमिकाहरूको कारणले छुट्टाछुट्टै स्थान दिन्छ।

अब के हुन्छ
भारतको बढ्दो हवाई क्षमताले क्षेत्रीय शक्ति गतिशीलतामा परिवर्तनको सङ्केत गर्दछ, विशेष गरी दक्षिण एसियामा। चीन आधुनिकीकरण हुँदै जाँदा र अमेरिका र रुसले आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्दै जाँदा, बढ्दो वायु शक्तिको रूपमा भारतको स्थितिले विश्वव्यापी रूपमा भविष्यको रणनीतिक र रक्षा योजनालाई असर गर्नेछ।