काठमाडौँ। देशका अधिकांश स्थानमा निरन्तर भारी वर्षा भइरहँदा बाढी र पहिरोको जोखिम बढेको छ। गायक अञ्जान बाबुको गीतको भावले भनेझैँ प्रत्येक वर्षको मनसुनी विपद्को कथा दोहोरिने त्रासले जनमानसमा गहिरो मनोवैज्ञानिक असर पारेको छ। सरकारले उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गर्दै मुख्य राजमार्गमा आवागमन बन्द गरेको र राहत टोली परिचालन गरेको भए पनि सर्वसाधारणको मनभित्रको भय उस्तै देखिन्छ।

ललितपुरकी सविता माझी र भक्तपुरकी मनमाया खड्का जस्ता गत वर्ष बाढीबाट पीडित भएका धेरै व्यक्ति अहिले पनि निरन्तरको वर्षाले झस्किएका छन्। माझीले "पानी नरोकिएसम्म तनाब लागिरहेको छ" भन्दै फेरि उठिबास लाग्ने हो कि भन्ने भय व्यक्त गरेकी छन्। हनुमन्ते खोलामा जलसतह बढिरहेको समाचारले खड्कालाई पनि घरभित्रै बाढी पस्ने चिन्ताले सताएको छ। यी उदाहरणहरूले विपद्को सामना गरिसकेका नागरिकमा मनोवैज्ञानिक त्रास कत्तिको गहिरो छ भन्ने देखाउँछ।

वरिष्ठ मानसिक रोग विशेषज्ञ डा. सरोजराज ओझाले प्राकृतिक विपद्का कारण मानिसको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्न सक्ने बताएका छन्। उनले भने, “यस्तो अवस्थामा विपद्लाई स्वीकार गर्नुपर्छ र सावधानी अपनाएर सुरक्षित रहनुपर्छ।” धनजनको क्षति हुँदा तनाव, डर, निन्द्राको समस्या, रक्सी वा अन्य नशाको सेवन जस्ता समस्या देखिन सक्ने उनले बताए। डा. ओझाका अनुसार, मनो–सामाजिक स्वास्थ्य कायम राख्न नकारात्मक समाचार कम हेर्नु, योग र हल्का व्यायाम गर्नु तथा परिवार र मित्रसँग कुरा गरेर सहयोग लिनु उचित हुन्छ।

पाटन मानसिक अस्पतालका वरिष्ठ मनोरोग विशेषज्ञ डा. वासुदेव कार्कीका अनुसार, विपद्पछि देखा पर्न सक्ने आम मनोवैज्ञानिक समस्यामध्ये चिन्ता (एन्जाइटी) र डिप्रेसन प्रमुख हुन्। उनले अत्यधिक निराशाको अवस्थामा आत्महत्यासम्मको खतरा रहने चेतावनी दिँदै मानसिक स्वास्थ्य सहयोगका लागि निःशुल्क हटलाइन सेवा ‘११६६’ मा सम्पर्क गर्न सकिने जानकारी दिए। उनले बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अल्पसंख्यक समुदाय र पहिले नै मानसिक समस्या भएका व्यक्तिहरू विपद्पछि बढी संवेदनशील हुने बताए।

मनोविद् डा. करुणा कुँवरले विपद्को समयमा मानसिक रूपमा हुने समस्या कम गर्न मनोबल उच्च राख्न आवश्यक रहेको बताएकी छिन्। उनले घरबार गुम्ने डर वा प्रियजन गुमाउने भयलगायतका कारणले मानिसमा तनाव बढ्न सक्ने भन्दै मनोवैज्ञानिक त्रास बढ्न नदिन समयमै परामर्श लिनु आवश्यक रहेको बताएकी छिन्।

स्त्रीरोग विशेषज्ञ तथा प्रसूति चिकित्सक डा. इसा श्रेष्ठले विपद्को समयमा गर्भवतीमा डर, तनाव, रक्तचाप वृद्धि र मानसिक अस्थिरता देखा पर्न सक्ने भन्दै सुरक्षित रहन र मानसिक स्थिरता कायम राख्न आवश्यक रहेको सुझाव दिएकी छिन्। उनले हतारमा स्वास्थ्य केन्द्रमा नजान र योनीबाट रगत बग्ने, दुखाइ बढ्ने वा तत्काल समस्या देखिएमा मात्र स्वास्थ्य केन्द्र पुग्न सुझाएकी छिन्।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागले विपद्को समयमा सामाजिक सञ्जालमा भ्रम फैलाउने किसिमका सूचनामा विश्वास नगर्न र बाढी र मौसमसम्बन्धी आधिकारिक जानकारीका लागि ११५५ मा फोन गर्न आग्रह गरेको छ।

विभागले होचा स्थान र नदी किनारमा बस्नेले उच्च सतर्कता अपनाउन अनुरोध गरेको छ। बाढीविद् विनोद पराजुलीका अनुसार असोज २० गतेसम्म नै बाढीको जोखिम रहेकाले रातको समयमा अझै बढी चनाखो रहन आवश्यक छ।

मौसम पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार, आज कोशी, मधेश र बागमती प्रदेशका अधिकांश स्थानमा पूर्ण बदली रही धेरै स्थानमा मेघगर्जन–चट्याङसहित मध्यम वर्षाको सम्भावना छ। साथै, कोशी, मधेश र बागमती प्रदेशका पहाडी तथा तराई भू-भागका एक-दुई स्थानमा धेरै भारी वर्षाको समेत सम्भावना रहेको महाशाखाले जनाएको छ।