काठमाडौँ । संयुक्त राष्ट्रसङ्घका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले फ्रान्समा आयोजित समुन्द्रसम्बन्धी विश्वव्यापी शिखर सम्मेलनको उद्घाटन सत्रमा गहिरो महासागरलाई ‘वाइल्ड वेस्ट’ बन्नबाट रोक्न विश्व समुदायलाई आग्रह गरेका छन्। उनले 'वाइल्ड वेस्ट' को परिभाषा दिँदै नियामक निरीक्षणको कमी वा अपर्याप्त कानुनी प्रणालीका कारण अव्यवस्थित व्यवहार व्याप्त भएको स्थान वा परिस्थितिलाई त्यसरी बुझ्न सकिने स्पष्ट पारे।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासागरसम्बन्धी सम्मेलनमा सहभागी विश्वका नेताहरूले महत्वपूर्ण खनिजहरूको लागि समुद्री तटको उत्खननसम्बन्धी विवादास्पद नियमहरू र प्लास्टिक प्रदूषणसम्बन्धी विश्वव्यापी सन्धिका सर्तहरूलाई लिएर बहस गरिरहेका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले अन्तर्राष्ट्रिय जलक्षेत्रमा अमेरिकी अन्वेषणलाई तीव्रता दिने भन्दै उक्त क्षेत्रलाई नियमन गर्ने विश्वव्यापी प्रयासलाई बेवास्ता गरेपछि समुद्रको गहिराइमा उत्खननको बहसले तीव्रता पाएको हो।

राष्ट्रिय जल बाहिर समुद्रतलमा क्षेत्राधिकार भएको अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री तट प्राधिकरणले आगामी जुलाईमा समुद्रको गहिराइमा खनन नियमन गर्न विश्वव्यापी खनन संहिताबारे छलफल गर्न बैठक गर्दैछ। महासचिव गुटेर्रेसले यी वार्तालाई समर्थन गर्दै देशहरूलाई 'समुद्री खानीमा नयाँ पानी' प्रबाह गर्दा सावधानी अपनाउन आग्रह गरे। "समुद्रको गहिराइ 'वाइल्ड वेस्ट' बन्न सक्दैन," उनले भने, जसलाई सम्मेलनस्थलमा उपस्थित प्रतिनिधिहरूले तालीको गडगडाहटमार्फत समर्थन गरेका थिए।

धेरै देशहरू समुद्री खननको विरोधमा छन्। फ्रान्सले निसमा आयोजित यस सम्मेलनमार्फत अधिक राष्ट्रहरूलाई यस अभ्यासको पारिस्थितिक प्रभावहरूबारे मोराटोरियम (अस्थायी रोक) मा सामेल हुन र यसबारे थप ज्ञान लिएर फर्कने आशा राखेको छ। फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोँले गहिरो समुद्रमा उत्खननमा रोक लगाउनु अन्तर्राष्ट्रिय आवश्यकता भएको बताए।

“मलाई लाग्छ, हामीले समुद्री हस्तक्षेपलाई जारी राख्यौँ भने गहिरो समुद्री तट, जैविक विविधतालाई बिगार्नेछ अपूरणीय 'कार्बन सिङ्कहरू' छोड्नेछ,” म्याक्रोँले भने, “आर्थिक लाभका लागि समुद्रमा खनन कार्य सुरु गर्नु पागलपन हो। गहिरा समुद्र, ग्रीनल्याण्ड र अन्टार्कटिका 'बिक्रीका लागि होइन'।”

म्याक्रोँले उच्च समुद्रलाई नियन्त्रण गर्ने विश्वव्यापी सन्धि लागू गर्न पर्याप्त अनुमोदन प्राप्त भएको र यो कुनै समयसीमा नतोकी 'सम्पन्न सम्झौता' भएको पनि बताए। सन् २०२३ मा भएको सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्ने ६० राष्ट्रले अनुमोदन गरेपछि अन्तर्राष्ट्रिय कानुन बन्नेछ।

निसमा सोमबार करिब ६० राज्य र सरकार प्रमुखहरू, हजारौं व्यापारिक नेताहरू, वैज्ञानिकहरू र नागरिक समाजका अभियान्ताहरू भेला भएका छन्। यस सम्मेलनमा समुद्र संरक्षणका लागि अन्य महत्त्वपूर्ण प्रतिबद्धताहरू अपेक्षित छन्। सोमबार नै संयुक्त अधिराज्यले आफ्नो आधा समुद्री संरक्षित क्षेत्रहरूमा खनन गर्न आंशिक प्रतिबन्धको घोषणा गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसले समुद्रतलमा माछा मार्ने विनाशकारी विधिलाई पनि शिखर सम्मेलनको एजेन्डामा राख्नेछ।

ब्रिटिश प्रकृतिवादी डेभिड एटनबरोद्वारा हालैको वृत्तचित्रमा समुद्रतलमा डुङ्गामा माछा मार्ने विशाल जालहरूले समुद्रको सतहमा तानिएका दृश्यहरूले यस विधिको विनाशकारी प्रभावलाई स्पष्ट पारेको छ। ग्रिनपिसले बेलायतको ट्रालिङसम्बन्धी घोषणाको स्वागत गर्दै यसलाई 'लामो समयदेखि प्रतिक्षामा रहेको' कदम बताएको छ।

म्याक्रोँले शनिबार फ्रान्सले आफ्ना केही सामुद्रिक संरक्षित क्षेत्रहरूमा जलयात्रामा प्रतिबन्ध लगाउने बताए पनि वातावरण समूहहरूले पर्याप्त कदम नचालेको भन्दै आलोचना गरेका छन्। फ्रान्सका वातावरण मन्त्री एग्नेस पानियर रुनाचरले आइतबार अन्य देशहरूले नयाँ सामुद्रिक संरक्षित क्षेत्र निर्माणबारे 'महत्वपूर्ण घोषणा' गर्ने बताएका थिए। यसै क्रममा सामोआले गत हप्ता नौवटा सामुद्रिक पार्कको निर्माणसँगै आफ्नो राष्ट्रिय पानीको ३० प्रतिशत भाग संरक्षणमा रहने घोषणा गरेको छ।

सन् २०३० सम्ममा समुद्री संरक्षणले ३० प्रतिशत क्षेत्र ओगट्ने विश्वव्यापी रूपमा सहमत लक्ष्य भए पनि हालसम्म विश्वव्यापी महासागरहरूको केवल आठ प्रतिशत मात्र समुद्री संरक्षणका लागि निर्दिष्ट गरिएको छ। केही देशहरूले समुद्री क्षेत्रमा के निषेधित छ वा कुनै पनि नियमहरू लागू गर्न रकमको अभावमा नियमको कुनै एक छेउ पनि लागू गर्दैनन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सबै १७ वटा दिगो विकास लक्ष्यमध्ये सबैभन्दा कम आर्थिक सहयोग प्राप्त समुद्री संरक्षणका लागि गुमेको रकमलाई खोतल्ने आह्वानको सामना राष्ट्रहरूले गर्नुपर्नेछ।

यो शिखर सम्मेलनले जलवायु सम्मेलन वा सन्धि वार्ताजस्तो कानुनी रूपमा बाध्यकारी सम्झौता गर्दैन। तर कूटनीतिज्ञ र अन्य पर्यवेक्षकहरूले भने नेताहरूले यस अवसरको सामना गरेमा यसले विश्वव्यापी समुद्री संरक्षणमा एक अति आवश्यक दिशाको सङ्केत गर्न सक्ने बताएका छन्। समुद्र संरक्षण समूह प्रिस्टिन सीजका संस्थापक एनरिक सालाले "संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय महासागर सम्मेलनले हामी सबैलाई शब्दहरूलाई साहसिक र महत्वाकाङ्क्षी कार्यमा रूपान्तरण गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ" भनेका छन्।