इस्लामाबाद। भारतसँगको व्यापार सम्बन्ध निलम्बन पछि पाकिस्तानको औषधिको पर्याप्त आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने समस्या झनै बढेको छ। जसले गर्दा स्वास्थ्य सङ्कटलाई सम्बोधन गर्न आपत्कालीन उपायहरू ल्याउन इस्लामाबादलाई सङ्घर्ष गर्नुपरेको छ। सरकार सङ्कटलाई कसरी सम्बोधन गर्ने भन्ने बारे अनभिज्ञ देखिएपछि पीडित जनताको पीडा अझ बढ्ने निश्चित छ।

भारत पाकिस्तानमा आवश्यक औषधिहरूको एक महत्त्वपूर्ण स्रोत हो। सक्रिय औषधि सामग्री (एपीआई) र विभिन्न उन्नत चिकित्सकीय उत्पादनहरू सहित पाकिस्तानमा आवश्यक पर्ने कच्चा पदार्थको ३०-४० प्रतिशत भारतबाट आउँछ। यसबाहेक, द्विपक्षीय व्यापार सम्बन्ध विच्छेद हुनु अघि क्यान्सर विरोधी उपचार, जैविक उत्पादनहरू, खोपहरू र सेरा, विशेष गरी रेबिज विरोधी खोपहरू र सर्प विरोधी विष जस्ता महत्त्वपूर्ण औषधिहरू भारतबाट आयात गरिएको थियो।

जम्मू कश्मीरको पहलगाममा भएको क्रूर आतङ्कवादी आक्रमण र त्यसपछिको व्यापार निलम्बन अघि पनि पाकिस्तान औषधिको अभावसँग जुधिरहेको थियो र बिरामीहरू जीवन बचाउने औषधिहरू किन्न सङ्घर्ष गरिरहेका थिए। अब व्यापार निलम्बनले समस्याहरू थपेको छ। उपचारात्मक उत्पादनहरू र जीवन बचाउने औषधिहरूको आपूर्तिलाई अनुमति दिइए पनि पाकिस्तानको औषधि उद्योगले ठूलो नोक्सानी बेहोरेको छ। पाकिस्तानका धेरै उत्पादकहरूले चेतावनी दिएका थिए कि भारतबाट औषधि आपूर्तिमा थोरै अवरोधले पनि देशभरि आवश्यक औषधिहरूको उपलब्धतालाई खतरामा पार्नेछ।

पाकिस्तान केमिस्ट एण्ड ड्रगिस्ट एसोसिएसन (पीसीडीए) ले अधिकारीहरूलाई वैकल्पिक समाधान खोज्न अपिल गरेको छ। किनकि आपूर्ति शृङ्खला अवरोधका बीचमा जीवन बचाउने औषधिहरूको अचानक अभाव हुने डर छ। आवश्यक औषधिहरूको उपलब्धता नभएका कारण मानिसहरू पहिले नै कठिनाइको सामना गरिरहेका छन्। "पाकिस्तान-भारत तनावले बजारहरूमा जीवन बचाउने औषधिहरूको ठूलो अभाव भएको छ। इस्लामाबादका पसलहरूमा ज्वरो, दुखाइ, पेट र श्वासप्रश्वासको औषधिको अभाव भएको रिपोर्ट गरिएको छ। औषधिको कच्चा पदार्थको ३०% भारतबाट आयात गरिन्छ," पेशावरका निवासी खालिद खानले भने।

दुई एसियाली प्रतिद्वन्द्वीहरू बीचको व्यापार सम्बन्ध निलम्बन भएपछि पाकिस्तान औषधि उत्पादक सङ्घ (पीपीएमए) आसन्न सङ्कटलाई महसुस गर्दै सक्रिय भयो। यसले पाकिस्तानको औषधि नियामक प्राधिकरण (डीआरएपी) र वाणिज्य मन्त्रालयका अधिकारीहरूसँग आपत्कालीन बैठक गर्‍यो। "हामीले औषधि क्षेत्रलाई प्रतिबन्धबाट मुक्त गर्न आग्रह गर्‍यौँ, किनकि धेरै जीवन बचाउने उत्पादनहरू छन् जसको कच्चा पदार्थ विशेष रूपमा भारतबाट आउँछ," पीपीएमएका अध्यक्ष तौकीर-उल-हकले भने।

पाकिस्तानको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा मन्त्रालयले औषधि उपलब्धताको स्थिति स्पष्ट पारेको छैन तर भारतीय आपूर्तिमा कटौतीका कारण औषधि भण्डारण सुरक्षित गर्न "आपत्कालीन तयारी" उपायहरू सुरु गरेको छ। "भारतबाट हाम्रो आयातले प्रमुख खोप र सेरा सहित औषधि कच्चा पदार्थको ३०%-४०% हिस्सा ओगटेको छ," मन्त्रालयका एक वरिष्ठ अधिकारीले भने। कम लागतका कारण पाकिस्तान अझै पनि औषधि आपूर्तिको लागि भारतमा अत्यधिक निर्भर छ।

स्थानीय विज्ञहरू र राष्ट्रवादीहरूले गरेको दाबीको बाबजुद, पाकिस्तान आत्मनिर्भर बन्न सफल भएको छैन वा त्यस दिशामा कदम पनि चालेको छैन। २०२४ मा, औषधिको मूल्य १४.५ प्रतिशतले बढ्यो। थप रूपमा, सरकारले इन्सुलिन, एन्टिबायोटिक र हृदय रोग औषधि सहित गैर-आवश्यक औषधिहरूको मूल्यलाई नियमनमुक्त गर्‍यो। यसले सार्वजनिक हङ्गामा निम्त्यायो। "गरिब र निम्न मध्यम वर्गका लागि अर्को वरदान: सरकारले औषधिको मूल्य नियन्त्रणमुक्त गरेदेखि एक वर्षमा देशमा औषधिको मूल्य ५० देखि २०० प्रतिशतले बढेको छ। 

५७२ जीवन बचाउने औषधिको मूल्य १० प्रतिशतले बढेको छ," लाहोरका नीति विश्लेषक अदनान आदिलले भने। अब भारतीय व्यापार निलम्बनले अवस्था झनै बिग्रिएको छ। यस्तो पृष्ठभूमिमा, इस्लामाबादलाई किफायती मूल्यमा औषधिको स्थिर आपूर्ति सुनिश्चित गर्न गाह्रो हुनेछ। भारतीय निर्यात सङ्गठन महासङ्घका महानिर्देशक र सिइओ डा. अजय सहायले भने कि यदि पाकिस्तानले युरोपमा वैकल्पिक औषधि फेला पारे भने लागत भारतीय औषधिको तुलनामा १० गुणा बढी हुनेछ।

पाकिस्तानले श्रीलङ्का वा दुबई मार्फत भारतीय औषधिको आपूर्ति सुनिश्चित गर्न सफल भए पनि लागत चार गुणा बढी हुनेछ। यो सबै पाकिस्तानमा अवैध औषधि व्यापारलाई बढवा दिन सेट गरिएको छ किनकि दर्ता नगरिएका र अनधिकृत औषधिहरू अफगानिस्तान, इरान, दुबई र पूर्वी सीमाबाट पाकिस्तानमा तस्करी गरिनेछ। ड्र्यापको पछिल्लो निष्कर्ष अनुसार, पाकिस्तानमा बेचिने ८५ प्रतिशत औषधिहरू या त कमसल वा नक्कली छन्, जबकि ५० प्रतिशतभन्दा बढी जीवन बचाउने औषधिहरू नक्कली छन्। २०१९ मा भारतले बालाकोटमा गरेको हवाई हमलापछि कुनै पनि अवरोधको लागि तयार रहेको ड्र्यापको दाबी पनि असफल भएको देखिन्छ। किनकि पाकिस्तान औषधि अभावको सङ्कट र व्यापार सम्बन्ध निलम्बनको भ्रमसँग जुधिरहेको छ।