नियात्राः
बाउलीसँग आँखा जुधेपछि
बाउलीसँग २३ वर्षपछि मेरा आँखा जुध्दा अनायस मनमा एउटा निकटताको भाव विकसित भएको अनुभव भयो । बाउली गाड अर्थात् बझाङको सदरमुकाम चैनपुरको चिनारी र जीवनसँग जोडिएको खोला । समग्र सुदूरपश्चिमसँग नै मेरो भावनात्मक निकटताको सम्बन्ध छ । म मधेशको मानिस तर सुदूरपश्चिम मलाई दोस्रो घरजस्तै लाग्छ । निकै अपनत्वको बोध हुन्छ । 

मैले आफ्नो बाल्य र युवाकालका धेरै महत्वपूर्ण समय यस प्रदेशमा बिताएको छु । सायद मेरो सबैभन्दा महत्वपूर्ण बाल्यकाल यसै प्रदेशमा बितेको हो भन्दा अस्वभाविक हुँदैन । सुदूरपश्चिमका दुई जिल्ला दार्चुला र बझाङ मेरा लागि निकै खास छन् । दार्चुलामा मैले बाल्यकालमा विद्यालय अध्ययन गरेको हुँ भने युवावस्थाको प्रवेशसँगै चैनपुरमा मैले मेरा केही महत्वपूर्ण समय व्यतित गरेको छु । मेरो स्नातकोत्तर अध्ययनका क्रममा विसं २०४९ तिर मैले चैनपुरमा ‘भिलेज प्रोफाइल’ तयार गरेको हुँ–चैनपुरको भाँगोः सामाजिक र आर्थिक महत्व ।  

मेरा पिताजी (राजेन्द्र झा) २०४८–४९ तिर यस जिल्लामा प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रुपमा कार्यरत हुनुहुन्थ्यो । त्यसबेला पटक पटक गरेर चार–पाँच  पटक मैले चैनपुरको यात्रा गरेको मलाई सम्झना छ । मैले यस जिल्लामा केही समय बिताएको सम्झना मेरा लागि निकै महत्वपूर्ण छ । त्यसबेला यातायातका लागि हवाई सेवामात्र उपलब्ध रहेको बझाङ निकै नै सुदूर र विकट थियो । 

यहाँ आउनु हामीजस्ता तराईवासीका लागि उदाहरणीय कार्य नै मानिन्थ्यो । तर हिमाली जिल्ला भनेर चिनिने बझाङको सदरमुकाम चैनपुर आइपुग्दा भने यहाँको वातावरण र जलवायुले लोभ्याउने गरेको त्यसबेलाको मेरो अनुभूति छ । अहिले त यो सानो भूगोलमा घरको भीड देख्दा त्यसबेला भविष्यमा यो ठाउँ यस्तो बन्ने होला भनेर कल्पना गर्न पनि कठिन रहेको म सम्झन्छु । 

इतिहासमा बझाङ राज्य
नेपालको इतिहासमा बझाङ राज्यको अस्तित्व धेरै पछिसम्म कायम रहेको पाइन्छ । सम्भवतः नेपाल राज्यमा सबैभन्दा पछि एकीकृत भएको बाईसे चौबीसे राज्यमध्ये बझाङ पनि हो । तात्कालीन बझाङी राजाहरुका अनुसार उनीहरुको राज्य र राजपरम्परा गोर्खाका शाहवंशीय परम्पराभन्दा पनि पुरानो हो । यही मान्यताका आधारमा विगतमा बझाङले नेपालभित्र एकीकृत भएर रहन अस्वीकार गरेको इतिहास पाइन्छ । 

तत्कालीन राजा महेन्द्रले २०१७ सालमा राज्य–रजौटा उन्मुलन ऐन लागू गरे । यो ऐनलाई स्वीकार गर्न बझाङका अन्तिम राजा रामजंगबहादुर सिंहले आनाकानी गरेको सन्दर्भ चर्चामा छ । भारतको पिथौरागढमा रहेर उनले छोरा (युवराज) ओमजंगबहादुर सिंहमार्फत नेपालविरुद्ध विद्रोह गर्ने रणनीति बनाएको भन्ने एकथरि इतिहास छ । 

राजा महेन्द्र नेतृत्वको तात्कालीन नेपाल सरकारले २०१८ भदौमा उक्त विद्रोह सैनिक कार्यवाहीमार्फत दमन गर्ने निर्णय गरेको इतिहासकारहरुले चर्चा गर्ने गरेका छन् । इतिहासमा निकै शक्तिशाली मानिने तिनै बझाङी राजाहरुको दरवार भएको घरलाई निवासका रुपमा प्रयोग गर्न पाउने अवसर र अनुभव मेरालागि अविस्मरणीय तथा महत्वपूर्ण छ । त्यसबेला जिल्ला प्रशासन कार्यालय (जिप्रका) र हाम्रो निवास यही दरवारमा रहेको मेरो सम्झनामा अझै ताजा छ । 
 
बझाङी राज्य र राजपरिवारको जबजब चर्चा हुने गर्दछ जयपृथ्वीवहादुर सिंहको नाम स्वभाविकरुपमा अगाडि आउने गर्दछ । मानवतावादी व्यक्तिका रुपमा बडो आदरपूर्वक उनको नाम लिने गरिन्छ । आजको गोरखापत्रको स्थापनामा निर्णयक भूमिका रहेको सिंह जनता शिक्षित तथा सुसूचित हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्दथे । 

गोरखापत्रले गत वैशाख २४ गते बुधबार आफ्नो एक सय २५ औं वार्षिकोत्सव मनाएको छ । नेपाल सरकारले पछिल्लो समयमा गोरखापत्र स्थापनाको दिनलाई सम्झँदै राष्ट्रिय पत्रकारिता दिवस मनाउने गरेको छ । समग्रमा आज हामीले नेपालमा अनुभव गरिरहेको पत्रकारिता विकासको अध्ययन गर्र्ने हो भने जगको ढुंगामा कतै न कतै सिंहको उपस्थिति अनुभूत गर्न सकिन्छ ।   

तुलनात्मक अध्ययनको अवसर
२०४९ सालमा मेरा पिताजीको त्यहाँबाट सरुवा भएपछि २३ वर्षपछि म पहिलोपटक २०७२ को असारको पहिलो साता र दोस्रो पटक २०७५ को जेठमा चैनपुर पुगेँ । २३ वर्षपछि चैनपुरको धर्ती टेक्दा म कति भावुक थिएँ भन्ने कुराको शाव्दिक अभिव्यक्ति मेरालागि असम्भव छ । 

विमानस्थल नजिक सेतीमा मिसिने बाउलीलाई देख्नेबित्तिकै, विगतको चैनपुर बसाईताकाका स्मृतिहरु कुनै सिनेमाको दृश्यजस्तै एक–एक गरी मेरा आँखाका सामुन्ने आउन थालेका थिए । चैनपुरको गल्लीगल्ली थाहा पाउँछु भन्ने आंगिक बुझाईका आधारमा पछिल्लोपटक म यहाँ आइपुगेको थिएँ । प्रत्येक घर परिचित लाग्ने मलाई यहाँका प्रत्येक व्यक्तिको अनुहार चिनेजानेजस्तो लाग्नु अस्वभाविक होइन । 

मलाई लाग्यो, मैले चैनपुर टेक्नेबित्तिकै यहाँका स्मृति–मित्रहरुले मलाई देख्नेबित्तिकै आलिंगनमा कस्नेछन् र सोध्नेछन्– यति लामो समयपछि किन ? कहाँ गएका थियौ तिमी ? मैले बिर्सें कि २३ वर्षमा धेरै कुरामा परिवर्तन आइसकेको छ । यहाँको समाज बदलिसकेको छ । मलाई आलिंगन गर्ने सम्भावनाहरु अब पुरानो अवस्थामा छैनन् । मलाई प्रश्न गर्नेहरु पनि त पुरानै अवस्थामा नरहेका हुन सक्छन् नि ।     

विगतमा म पिताजीका कारणले त्यहाँ पुगेको थिएँ भने पछिल्लो दुबैपटक म आफ्नै पेशागत प्रयोजनका कारण पुगेको थिएँ । अनुभूति निश्चय पनि पृथक थियो । गज्जब थियो । मलाई उहिले र अहिले दुवै समयका बीचमा तुलनात्मक अध्ययन गर्ने अवसर उपलब्ध भएको थियो । यस दृष्टिले म मेरा पछिल्ला दुवै भ्रमण उपलब्धिमूलक होस् भन्ने चाहन्थे, स्मरणीय बनाउन चाहन्थे र त्यसका लागि मैले विविध प्रयास पनि गरेँ ।  
 
२०७२ मा चैनपुर पुग्दा विगतको तुलनामा निकै नै परिवर्तन भएको अनुभव सँगालेको थिएँ । दोस्रोपटक जाँदा पनि परिवर्तन त भएको देखियो तर सामान्य । मेरा पछिल्ला दुबै भ्रमणको निस्कर्ष थियो–विगतको तुलनामा चैनपुर वजारमा निकै परिवर्तन आएको यियो । सडक सञ्चालनमा आइसकेका हुनाले बाँकी जिल्लाको अवस्थामा पनि परिवर्तन आउनु स्वभाविक थियो । 

सारमा भन्नुपर्दा तुलनात्मक रुपमा बझाङ अब विकट नरहेको मेरो बुझाइ थियो । विगतको चैनपुर गाउँ विकास समिति अहिले जयपृथ्वीवहादुर नगरपालिकामा परिणत भएको रहेछ । एउटा कुरा महत्वपूर्ण थियो – सडक सञ्जालमार्फत जोडिएको चैनपुरमा अहिले हवाई सेवा भने अवरुद्ध थियो । 

स्थानीयका अनुसार सशस्त्र द्वन्द्वको समयमा प्रभावित हुन पुगेको यहाँको विमानस्थल धेरै समयसम्म अवरुद्ध रह्यो । पछि २०७५ असोजबाट सञ्चालनमा आए पनि धेरै दिनसम्म यसले निरन्तरता भने पाउन सकेन । वर्तमानमा यो विमानस्थल पुनः बन्द छ । पछिल्लो दुवैपटक म गाडीबाटै चैनपुर पुगेको थिएँ । 

पहिलोपटक पत्रकारत्रय डीआर पन्त, मीन बम र श्रवण देउवासँग र दोस्रोपटक मनमोहन स्वाँरसँग । पहिलोपटक यहाँको सम्पूर्ण व्यवस्थापन पत्रकार जगत खड्काले गरेका थिए भने दोस्रो पटकको व्यवस्थापन मनमोहनजीको संयोजनमा रमानन्द जोशीले गरेका थिए । 

दरबारको म सुत्ने कोठा र स्मृतिको आगमन 
दुबैपटक यहाँ आउँदा बाटो उही थियो –खोडपेबाट सुनकुडा हुँदै बाउली गाड (खोला) पारी डाँँडा मुन्तिरको बाटो हुदै वारी चैनपुर वजारमा प्रवेश । पहिलोपटक अर्थात्  २०७२ मा यहाँ आउँदा बाउली गाड वारिबाट पारिको जिप्रका अर्थात् बझाङी राजाहरुको पुरानो दरबार देख्नेबित्तिकै म ‘नोस्टालजिक’ हुँदै एकछिन विगतमा फर्किएको थिएँ । 

हाम्रो गाडी जति जति अगाडि बढिरहेको थियो मेरो स्मृति पनि त्यति नै घनिभूत भइरहेको थियो । मैले बाउलीलाई देखेर त्यसबेला दरबारको माथिल्लो तल्लाको पछाडीपट्टीको कोठा, जसको झ्याल बाउली गाडतर्फ खुल्थ्यो, म बस्ने सुत्ने गरेको सम्झिएँ । त्यसबेलाको बाउलीको सुसाहटको अनुभूति अहिले एकाएक ताजा हुन पुगेजस्तो लाग्यो । 

संयोग कस्तो पर्यो भने जिल्ला प्रहरी कार्यालयको परिसरको छेउँबाट विकसित गरिएको सडकबाट थोरै अगाडि बढेपछि हामी बस्ने होटेल आइपुगेको थियो । होटेलको पछाडिको कोठाको झ्यालबाट जिल्ला प्रशासन कार्यालय अर्थात् दरबार पूरै देखिँदो रहेछ । मैले विगतमा यहाँ रहँदा दरबार परिसरको मन्दिर, छेउँछाउँका घर, करेसाबारी, कार्यालयमा कार्यरत मसँग अत्यन्तै मिल्ने गोरखजी र जयबहादुरजी आदि आदि अनेक–अनेक कुरा सम्झिएँ । 

बाउलीले क्रमशः कटान गर्दै लगेको दरबार परिसरको चित्र पनि मेरो मानसपटलमा ताजा हुन पुगेको थियो । अहिले त्यस परिसरमा नयाँ भवन बनेको रहेछ र कार्यालय त्यहीँ सारिएको रहेछ । पहिला कार्यालय र प्रजिअको निवास दरबारमै थियो । त्यसबखत रात्रिविश्राम पत्रकार जगत्ले व्यवस्था गरेकै स्थानमा भएको थियो । 

एक रात बिताएको म सम्झन्छु । रातिको समयमा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तनको अनुभूति भयो–विगतमा विद्युतको अभावमा खासै उज्यालो नदेखिने चैनपुर बिजुलीको रंगीन उज्यालोमा नुहाएको पाएँ मैले । सेती नदीले लामो भूगोल छोएको यो जिल्ला जलस्रोत र जलविद्युतको विकासका लागि त्यतिवेलै निकै सम्भावनायुक्त मानिन्थ्यो । अहिलेसम्म यस जिल्लामा कति जलविद्युत उत्पादन हुन सक्यो, त्यसको अध्ययन मैले गरेको छैन । 

त्यतिमात्रै होइन अहिले मैले यहाँका मानिसको हातहातमा मोबाइल देखेँ । विगतमा चैनपुर त्यही ठाउँ थियो जहाँ बजारमा एक लाइन भिस्याट फोन थियो । यो फोन प्रयोग गर्न लाइनमा घण्टौँ कुर्नुपथ्र्यो । कुर्ने अनुभव मैले पनि सँगालेको छु । यस दृष्टिले मैले ४९ सालमा छोडेर गएको चैनपुरमा २३ वर्षपछि देखेको विकासलाई अविश्सनीय र अतुलनीय नै मान्नुपर्ने थियो र मैले सहर्ष यो कुरा स्वीकार गरेँ ।  
  
बाउलीदेखि सेती किनारसम्म
भोलिपल्ट बिहान हामी बजार घुम्न हिँडेका थियौँ । बिहानै होटेल आइपुगेका जगतसँग म, डीआर, मीन, र श्रवण बजारतिर लाग्यौँ । चैनपुरको मूल बजार क्षेत्र भनेको बाउलीदेखि सेती किनारसम्मको करिव तीन–चार सय मिटर र जिप्रका चौकदेखि सुर्मादेवीको मन्दिर हुँदै बाउलीमाथिको झोलुङ्गे पुलसम्मको करिव चार–पाँच सय मिटरमा फैलिएको बजार क्षेत्र हो । 

बजार घुम्दा साथीहरुले के हेरिरहेका थिए के गमिरहेका थिए त्यो त थाहा भएन तर मैले चाहिँ पुराना कुरा सम्झँदै विगत र वर्तमानबीच तुलनाको प्रयास गरिरहेको थिएँ । वजारको कूल लम्बाई चौडाईमा कुनै परिवर्तन नआए पनि घर र पसलको स्वरुप र संख्यामा भने परिवर्तनको अनुभव गरें मैले । पहिला पुराना शैलीका कच्ची घरको संख्या अधिक थियो भने अहिले आधुनिक पक्की घरको संख्या बढेको छ । 

बजारमा ढलान बाटोले आफ्नो दूरी लम्ब्याइरहेको छ । निष्कर्षमा भन्ने हो भने चैनपुर बजार प्राकृतिक मौलिकताको चोला त्यागेर कंक्रिटको खोल ओढ्न हतारिएको जस्तो लाग्यो । हामीले एकैछिनमा बजार घुमिसकेका थियौँ । 

त्यसै क्रममा सुर्मादेवीको दर्शन पनि गर्यौँ । सुदूरपश्चिमको सात दिदीबहिनी देवीमध्येकी सुर्मादेवीको यो मन्दिरमा पनि परिवर्तन आइसकेको रहेछ । विगतमा यहाँ रहँदा हाम्रो परिवारका लागि सुर्मादेवी स्थान निकै महत्वपूर्ण थियो ।   

चैनपुरसँग मेरा थुप्रै स्मृति जोडिएका छन् । विमानस्थलबाट पैदल यात्रा गर्दै बाउलीमाथिको झोलुङ्गे पुल तरेर चैनपुर बजार प्रवेशको अनुभूति हिजोजस्तो लाग्छ । नेपाली कांग्रेसका नेताहरु सुरेश मल्ल, नरेशवहादुर सिंह, चेतराज वजाल, सत्यराज भण्डारी, तात्कालीन एमालेका नेता भानुभक्त जैशी आदिसँग भेटघाट र सान्निध्य मेरा लागि महत्वपूर्ण छन् । 

चेतराजजी (जो त्यसवखत जिल्ला विकास समितिका सभापति थिए) सँग पछि काठमाडौँमा पनि एक–दुईपटक भेट भएको सम्झन्छु । नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरवहादुर देउवालाई पहिलोपटक मैले यहीँ देखेको हुँ । यहीँ भेटेको हुँ । देउवाले त्यसवेला गृहमन्त्रीका हैसियतले बझाङको भ्रमण गर्दा म त्यहीँ थिएँ र देउवाले आफ्नो केही समय जिप्रकामा बिताउँदा मैले पहिलोपटक उनीसँग कुरा गर्ने अवसर पाएको थिएँ । 

सम्झना अर्को पनि छ, मेरा पिताजीले आफ्नै खर्चमा यहाँ पहिलोपटक पानको पसल सञ्चालन गर्न लगाएको, यस्तै चैनपुरमा पहिलोपटक काउली फलाएको र चाडपर्वका दिन वादी समुदायका केही व्यक्ति जिप्रकामा रहेको सानो मन्दिरको अगाडि आएर नाचगान गर्ने पुरानो प्रचलनको अन्त्य गरेको दावी मेरा पिताजीको छ । 

त्यो सानो मन्दिरमा नियमित पूजाको व्यवस्था पनि मेरा पिताजीको समयमा नै भएको हो । अहिले यी सबैको अवस्था के छ ? त्यसको जानकारी मलाई छैन । म अझै नोस्टालजिक हुन चाहन्नथे । अब समयले घचेट्दै लगेको थियो । खाना खाएर हामीले फिर्ती यात्राका लागि प्रस्थान गर्नु थियो । 

बाउली र सेतीको कटानको मारमा चैनपुर टापु
दोस्रोपटक म फेरि यहाँ करिब तीन वर्षपछि आएको थिएँ । बाटो उही पुरानो थियो । तर यसपटकको वासस्थान फरक थियो । सुर्मादेवी मन्दिरको ठीक सामुन्नेको होटेलमा हामी बसेका थियौँ । यसपटक पनि चैनपुरको बसाई मात्र एक रातको थियो । 

पुराना स्मृति मानसपटलमा आउनु स्वभाविक थियो । झट्ट हेर्दा चैनपुरको अवस्थिति उस्तै लाग्यो । बाउली गाड र सेती नदीबीचमा एक प्रकारले टापुका रुपमा रहेको चैनपुरको भूगोलको हिजोका बझाङी राजाको समयमा रणनीतिक महत्व थियो । हिजो पनि यी दुई नदीबाट हुने कटानको समस्यामा थियो भने आज पनि यो समस्या यथावत् नै छ । 

बजारको आकार त बढेको पाएँ मैले तर रोजगारीका अवसरमा कति वृद्धि भयो त्यो भने थाहा हुन सकेन । भाङको खेती र व्यापारलाई वैध बनाइनुपर्ने भन्ने माग यहाँ हिजो पनि थियो र आज पनि छ । यस सम्बन्धमा राज्यबाट उल्ल्ेखनीय निर्णय हुन नसक्दा रोजगारीको अवसरका लागि एउटा ठूलो क्षेत्र उपेक्षित रहन बाध्य छ । दोस्रोपटकको बझाङ यात्रामा रहँदा नेपाली कांगेसका नेता मित्र ज्ञानवहादुर बोहरासँग भेटघाट जुरेको थियो । 

यस्तै बझाङ आएर प्रसिद्ध देउडा गायक मित्र नन्दकृष्ण जोशीलाई सम्झिइएन भने बझाङ यात्रा एक किसिमले अधुरो नै मानिन्छ । मैले उनीसँग सम्पर्क गर्ने प्रयास गरेँ । तर यहाँ नभएका कारण उनीसँग भेट हुन सकेन ।

दोस्रो पटकको यात्रामा पनि सुर्मादेवीको दर्शन एक किसिमले अनिवार्य नै थियो । बजार पनि एकसरो घुमिसकिएको थियो । अब हामी यहाँ धेरै समय व्यय गर्न सक्ने अवस्थामा थिएनौँ । जगतका साथै शैलेन्द्र रोकाया, जगदीश रोकाया, वसन्तप्रताप सिंह, ललित सिंह, रमानन्द जोशीलगायतका पत्रकार अनुजहरु सँगै थिए । 

हामी एकैछिन सेती किनारतर्फ गयौँ । सेती आज पनि उही गतिमा उही दिशामा बगिरहेको पाएँ । कटानको सम्भावना झनै बढेको रहेछ । एकछिन त्यहीँ बसेँ र मनमा एउटा प्रश्न बोकेर फर्किएँ–सेती र बाउलीले आफ्नो आकार बढाउने निरन्तर प्रयास गरिरहेको सन्दर्भमा चैनपुरको  आकार घट्न सक्ने सम्भावनालाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन । तर मानिसको संख्या बढिरहेको चैनपुरको सुरक्षाको लागि कुनै सशक्त उपाय किन अवलम्बन नगरिएको होला ?