बेइजिङ। अस्ट्रेलिया र न्यूजील्याण्डको बीचमा अवस्थित तास्मान सागरमा चीनको हालैको नौसेना अभ्यासले बेइजिङको रणनीतिक मनसाय र क्षेत्रीय सुरक्षा गतिशीलतामा यसको प्रभावको बारेमा महत्त्वपूर्ण चिन्ताहरू उठाएको छ। यी अभ्यासहरूले दक्षिण प्रशान्त महासागरको सुरक्षा संरचनालाई पुनः आकार दिने चीनको महत्त्वाकाङ्क्षालाई सङ्केत गर्दछ। जसले शक्तिको अवस्थित सन्तुलनलाई चुनौती दिन्छ र क्षेत्रीय अभिनेताहरू बीच रक्षा रणनीतिहरूको पुनर्मूल्याङ्कनलाई प्रेरित गर्दछ।

आधिकारिक रूपमा वर्णन गरिएको नियमित सैन्य प्रशिक्षणको भागको रूपमा प्रत्यक्ष-आगो अभ्यासहरू समावेश गर्ने नौसेना अभ्यासहरू आकस्मिक छैनन्। बरु, तिनीहरूले शक्तिको गणना गरिएको दाबीलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। जसले क्षेत्रीय सुरक्षा सन्तुलन, नेभिगेसनको स्वतन्त्रता र प्रशान्त टापु राष्ट्रहरूको रणनीतिक स्वायत्तताको बारेमा चुनौतीपूर्ण प्रश्नहरू उठाउँछन्।

रणनीतिक उद्देश्य: शक्ति र प्रभावको प्रक्षेपण
यी अभ्यासहरूको मूल उद्देश्य चीनको आफ्नो परम्परागत प्रभाव क्षेत्रभन्दा बाहिर आफ्नो नौसेना पहुँच विस्तार गर्ने व्यापक महत्त्वाकाङ्क्षा हो। ऐतिहासिक रूपमा अस्ट्रेलिया, न्यूजील्याण्ड र उनीहरूका पश्चिमी सहयोगीहरूको प्रभुत्व रहेको तास्मान सागर पहिले कहिल्यै पनि यस्तो स्पष्ट चिनियाँ सैन्य अडानका लागि रङ्गमञ्च बनेको थिएन। अस्ट्रेलिया र न्यूजील्याण्डको पानी नजिकै यी अभ्यासहरू सञ्चालन गरेर, बेइजिङले पिपुल्स लिबरेशन आर्मी नेवी (प्लान) को परिचालन पहुँच प्रदर्शन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। जसले गर्दा इन्डो-प्यासिफिकभन्दा बाहिर र परम्परागत रूपमा पश्चिमी समुद्री क्षेत्र मानिने क्षेत्रहरूमा बल प्रक्षेपण गर्ने क्षमतालाई बलियो बनाउँदै छ।

यो अभ्यासले अस्ट्रेलिया र न्यूजील्याण्डको सुरक्षा धारणालाई प्रत्यक्ष चुनौतीको रूपमा पनि काम गर्दछ। दुवै राष्ट्रहरूले लामो समयदेखि आफ्नो समुद्री सीमा प्रत्यक्ष बाह्य खतराबाट अपेक्षाकृत सुरक्षित छ भन्ने विश्वासमा काम गर्दै आएका छन्। यद्यपि, चीनको कार्यले यो धारणालाई बाधा पुर्‍याउँछ। जसले गर्दा यी देशहरूलाई आफ्नो रक्षा मुद्रा र रणनीतिक पङ्क्तिबद्धतामा पुनर्विचार गर्न बाध्य पार्छ।

क्यानबेरा र वेलिंग्टन दुवैले आपत्ति व्यक्त गरेका छन्। तर यी अभ्यासहरूको प्रभाव केवल देखावटीपनभन्दा बाहिर जान्छ। अझ आधारभूत स्तरमा, तिनीहरूले दक्षिण प्रशान्त क्षेत्रमा लामो समयदेखि चलिरहेको समुद्री व्यवस्थालाई चुनौती दिन चीनको बढ्दो तत्परतालाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। परम्परागत रूपमा, यो क्षेत्र अस्ट्रेलिया र न्यूजील्याण्डको रक्षा प्रतिबद्धताबाट आधारित भएको छ। जुन संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको साझेदारीबाट बलियो भएको छ। यी पानीमा बेइजिङको प्रवेशले आफूलाई वैकल्पिक शक्तिको रूपमा स्थापित गरेर यो सुरक्षा सञ्जाललाई कमजोर पार्ने प्रयासको सङ्केत गर्छ।

यसबाहेक, तास्मान सागरमा चीनको उपस्थितिले क्षेत्रीय पक्षहरूलाई कठिन रणनीतिक छनौट गर्न दबाब दिन्छ। अस्ट्रेलियाको लागि, यो विकास चीनको सैन्य दृढताको बारेमा बढ्दो चिन्तासँग मिल्दोजुल्दो छ। विशेष गरी औकस र क्वाड अन्तर्गत यसको गहिरो सुरक्षा प्रतिबद्धताहरूको प्रकाशमा। ऐतिहासिक रूपमा बढी स्वतन्त्र विदेश नीति अपनाएको न्यूजील्याण्डको लागि यो अभ्यासले असहज दुबिधा खडा गर्छ। चाहे चीन विरुद्ध कडा अडान लिने होस् वा आर्थिक सम्बन्ध जोगाउने आशामा तटस्थ स्थिति कायम राख्ने होस्।

प्रशान्त टापु राष्ट्रहरूमा व्यापक प्रभाव
अस्ट्रेलिया र न्यूजील्याण्ड यस परिवर्तनको तत्काल केन्द्रबिन्दु भए पनि, यसको प्रभाव साना प्रशान्त टापु राष्ट्रहरूमा फैलिएको छ। यी मध्ये धेरै देशहरूले ऐतिहासिक रूपमा सुरक्षा र आर्थिक सहयोगको लागि क्यानबेरा र वेलिंग्टनमा भर परेका छन्। तर यस क्षेत्रमा चीनको बढ्दो उपस्थितिले यो यथास्थितिलाई चुनौती दिइरहेको छ।

नौसेना अभ्यासलाई प्रशान्त टापु देशहरूसँग चीनको बढ्दो कूटनीतिक र आर्थिक संलग्नताको सन्दर्भमा पनि बुझ्नुपर्छ। जस्तै सोलोमन टापुहरूसँगको हालैको सुरक्षा सम्झौता। यी जल क्षेत्रहरूमा सैन्य क्षमता प्रदर्शन गरेर चीनले पश्चिमी प्रतिक्रियाहरूको परीक्षण मात्र गरिरहेको छैन तर साना देशहरूलाई वैकल्पिक सुरक्षा व्यवस्था प्रस्ताव गर्ने शक्ति र इच्छाशक्ति दुवै छ भन्ने सङ्केत पनि गरिरहेको छ। 

यसरी यसले चिन्ता बढाउँछ कि केही प्रशान्त टापु देशहरूले आफ्नो रणनीतिक दृष्टिकोणलाई पुनः क्यालिब्रेट गर्न सक्छन्। या त चीन र पश्चिमी सहयोगीहरू बीच आफ्नो स्थान सुरक्षित गर्न सक्छन् वा केही अवस्थामा, बेइजिङसँग अझ नजिकबाट पङ्क्तिबद्ध हुन सक्छन्।

त्यस कारण, यदि चीनले तास्मान सागरमा नियमित नौसैनिक गतिविधिको ढाँचा स्थापित गर्छ भने यसले यस क्षेत्रमा समुद्री शासनका विद्यमान मान्यताहरूलाई नष्ट गर्नेछ। यसले सैन्य सुरक्षामा मात्र नभई व्यावसायिक ढुवानी मार्गहरूमा पनि प्रभाव पार्नेछ। जसले गर्दा अस्ट्रेलिया, न्यूजील्याण्ड र उनीहरूका सहयोगी देशहरूलाई नौसेना गस्ती बढाउन वा थप दृढ समुद्री निवारण उपायहरू विचार गर्न बाध्य तुल्याउन सक्छ। यस्तो परिदृश्यले तनाव बढाउने र रणनीतिक गलत हिसाबकिताबको सम्भावना बढाउने जोखिम हुन्छ।

चीनको औचित्य र प्रति-रणनीतिक प्रतिक्रियाको आवश्यकता
अन्तर्राष्ट्रिय चासोहरूको जवाफमा चिनियाँ अधिकारीहरूले यी अभ्यासहरूको महत्त्वलाई कम आङ्कलन गरेका छन्। तर्क गर्दै कि तिनीहरू योजनाको नियमित प्रशिक्षण कार्यक्रमको हिस्सा हुन् र अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री कानून अनुरूप छन्। यद्यपि, यो व्याख्याले त्यस्ता कार्यहरूको व्यापक भूराजनीतिक प्रभावलाई स्वीकार गर्न असफल हुन्छ। नियमित होस् वा नहोस्, अभ्यासहरू जानाजानी गरिएका थिए।

यो चीनको लागि ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण क्षेत्रमा आयोजना गरिन्छ।

त्यस बेलादेखि त्यहाँ न्यूनतम सैन्य उपस्थिति रहेको छ। त्यसैले यसलाई केवल संयोगको रूपमा खारेज गर्न गाह्रो छ।

यसबाहेक, दक्षिण चीन सागर जस्ता अन्य समुद्री विवादहरूमा बेइजिङको विगतको व्यवहारले देखाउँछ कि प्रारम्भिक सैन्य अडान पछि प्रायः सैन्य चौकीहरू वा रणनीतिक साझेदारी स्थापना गर्ने जस्ता थप दृढ उपायहरू अपनाइन्छ। यो उदाहरणले तास्मान सागरमा चीनको गतिविधि एक पटकको घटना नहुन सक्छ। बरु दक्षिण प्रशान्त क्षेत्रमा आफ्नो नौसैनिक उपस्थितिलाई सामान्य बनाउने उद्देश्यले दीर्घकालीन रणनीतिको सुरुवात हुन सक्छ भन्ने जायज चिन्ताहरू उठाउँछ।

तसर्थ, अस्ट्रेलिया र न्यूजील्याण्ड नजिक बेइजिङको नौसैनिक अभ्यास केवल नियमित सैन्य अपरेसनहरू मात्र होइनन्। तर दक्षिण प्रशान्त क्षेत्रको सुरक्षा गतिशीलता परिवर्तन गर्ने जानाजानी प्रयास हो। ऐतिहासिक रूपमा पश्चिमा प्रभुत्व रहेको यस क्षेत्रमा शक्ति प्रक्षेपण गरेर, बेइजिङले विद्यमान शक्ति सन्तुलनलाई चुनौती दिइरहेको छ। क्षेत्रीय खेलाडीहरूको सुरक्षा गणनालाई जटिल बनाउँदै छ र प्रशान्त टापु राष्ट्रहरूलाई अनिश्चित रणनीतिक स्थितिमा बाध्य पारिरहेको छ।

त्यसैले अस्ट्रेलिया, न्यूजील्याण्ड र उनीहरूका सहयोगीहरूको प्रतिक्रियालाई सावधानीपूर्वक मापन गर्नुपर्छ। नौसेना गस्ती बढाउने जस्ता पूर्णतया रक्षात्मक दृष्टिकोणले तनाव बढाउने मात्र काम गर्नेछ। बरु, चीनको बढ्दो प्रभावलाई सन्तुलनमा राख्न कूटनीतिक संलग्नता, क्षेत्रीय रक्षा सहयोग र रणनीतिक आर्थिक पहलहरूको संयोजन अपनाउनुपर्छ।

बेइजिङले आफ्नो नौसेना पहुँचको सीमाको परीक्षण बढ्दै जाँदा दक्षिण प्रशान्त समुद्री प्रभुत्वको व्यापक प्रतिस्पर्धामा एक महत्त्वपूर्ण रङ्गमञ्च बन्दै गएको छ। यो क्षेत्र स्थिर सुरक्षा सहयोगको क्षेत्र रहनेछ वा बढ्दो बहु ध्रुवीय विश्व व्यवस्थामा अर्को धर्षण बिन्दु बन्नेछ भन्ने कुरा चीनको दृढ समुद्री रणनीतिले खडा गरेका चुनौतीहरूको सामना गर्न क्षेत्रीय खेलाडीहरूले कसरी प्रतिक्रिया दिन्छन् भन्ने कुरामा धेरै हदसम्म निर्भर गर्नेछ।

मेहता, चीन र एसिया अनुसन्धान सङ्गठन (ओआरसीए) का अनुसन्धान सहयोगी