बेइजिङ। चीनले आफ्ना निर्वाचित ११ औँ पञ्चे लामा ग्याल्टसेन नोर्बुको अन्तर्राष्ट्रिय छवि बढाउन सक्रिय रूपमा काम गरिरहेको छ। ग्याल्टसेन नोर्बु, ग्यिन्कयान नोरबू वा चोकी ग्याल्पोको रूपमा पनि चिनिन्छ। फेब्रुअरी १३, १९९० मा ल्हारी काउन्टी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र (टीएआर) मा जन्मिएको थियो। उनलाई चिनियाँ सरकारले ११ औँ पञ्चे लामा मानेको छ। यद्यपि यो मान्यता तिब्बती सरकार-निर्वासितद्वारा विवादित छ। जसले १४ औँ दलाई लामाद्वारा मान्यता दिएका केटा गेधुन चोएकी न्याइमालाई अधिकारवादी पञ्चे लामाको रूपमा मान्यता दिन्छ।

चीनले ग्याल्टसेन नोर्बुका लागि थाइल्यान्ड र नेपाल भ्रमणलगायत अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमणको आयोजना गरेको छ। यी भ्रमणहरूको उद्देश्य विश्वव्यापी बौद्ध समुदायमा उनको दृश्यता र स्वीकृति बढाउनु हो। चीनले ग्याल्टसेन नोर्बुको छवि बढाएर १४औँ दलाई लामाको उत्तराधिकारी प्रक्रियालाई प्रभाव पार्ने र १५औँ दलाई लामाका लागि चीनले चुनेको उम्मेदवारलाई समर्थन गर्ने अपेक्षा गरेको छ।

ग्याल्टसेन नोर्बु चीनको बौद्ध सङ्घ (बीएसी) मा महत्त्वपूर्ण पदमा छन्। जसले आफ्नो प्रभावलाई बढवा दिन्छ। उनले आफ्नो प्रारम्भिक बाल्यकाल बेइजिङमा बिताए। जहाँ उनले चिनियाँ तरिकामा शिक्षा पाएका थिए। उनी पछि सन् १९९५ मा सिंहासनका लागि सिगात्सेको ताशिलहुन्पो मठमा सरेका थिए। बीएसीमा महत्त्वपूर्ण पदहरू सम्हाल्नुका साथै उनी चिनियाँ जन राजनीतिक परामर्शदात्री सम्मेलनको राष्ट्रिय समितिको सदस्य पनि हुन्।

पञ्चे लामाको रूपमा उनको नियुक्ति विवादास्पद छ। किनकि चिनियाँ सरकारले उनलाई स्वर्ण कलश मार्फत चुन्छ। जुन तिब्बती सरकारले निर्वासनमा अस्वीकार गरेको छ। १४ औँ दलाई लामाले चुनेका गेधुन चोकेयी न्इमालाई चिनियाँ सरकारले सन् १९९५ देखि हिरासतमा राखेको छ र त्यसपछि देखिएको छैन।

चीनले उनलाई पदोन्नति गर्ने प्रयास गरे पनि ग्याल्टसेन नोर्बुले तिब्बती समुदायहरूमा व्यापक स्वीकृति पाएका छैनन्। जसले उनलाई धार्मिक वैधानिकताविहीन सरकारी नियुक्ति मान्छन्। ग्याल्टसेन नोर्बुले अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध सम्मेलनहरूमा बोल्ने सहित धेरै सार्वजनिक रूपमा देखा परेका छन्। यद्यपि, उनको भूमिकालाई दलाई लामाको अख्तियारलाई कमजोर पार्ने र तिब्बती बौद्ध धर्ममाथि बेइजिङको नियन्त्रणलाई वैधानिक बनाउने राजनीतिक उपकरणको रूपमा हेरिन्छ। आफ्नो दाबीलाई बलियो बनाउन, चीनले ग्याल्टसेन नोर्बुको प्रोफाइल र वैधता बढाउन दुई वटा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमणहरू आयोजना गरिरहेको थियो। पहिलो भ्रमण डिसेम्बर ५-६, २०२४ मा थाइल्यान्डको लागि तय गरिएको थियो। जहाँ उनी एक प्रदर्शनीको लागि बुद्धका अवशेषहरू बोक्ने प्रतिनिधिमण्डलको हिस्सा हुने थिए। 

दोस्रो भ्रमण १५-१६ डिसेम्बरमा नेपाल भ्रमणको योजना थियो। जहाँ उनी भगवान् बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीमा नवौँ दक्षिण चीन सागर बौद्ध गोलमेज सम्मेलनमा सहभागी हुनेछन्। हालसम्म, ग्याल्टसेन नोर्बुको अन्तर्राष्ट्रिय एक्सपोजर मे २०१९ मा बैंककमा भेसाक-सम्बन्धित कार्यक्रमहरूमा भाग लिन सीमित छ। जहाँ उनले चीनको बौद्ध सङ्घको प्रतिनिधिमण्डलको भागको रूपमा भाग लिएका थिए। थाइल्यान्ड र नेपाल भ्रमणहरू चीनको विश्वव्यापी मञ्चमा आफ्नो छवि र वैधानिकता बढाउनको प्रयासको एक हिस्सा थियो।

यी अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमणहरूमा ग्याल्टसेन नोर्बुको साथमा रहेको चिनियाँ प्रतिनिधिमण्डलमा चिनियाँ राज्य धार्मिक मामिला प्रशासन (सारा) का अधिकारीहरू सामेल छन्। यी अधिकारीहरू चीनमा धार्मिक मामिलाहरूको निरीक्षण गर्न र धर्मसम्बन्धी सरकारी नीतिहरू लागू भएको सुनिश्चित गर्न जिम्मेवार छन्। चीनमा बुद्ध धर्मको केन्द्रीय सङ्गठनको रूपमा, चीनको बौद्ध सङ्घ (बीएसी) का प्रतिनिधिहरूले आन्तरिक र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा बौद्ध धर्मको व्यवस्थापन र प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। विभिन्न चिनियाँ गुम्बाहरूका मठाधीशहरूले चीनभरका विभिन्न गुम्बाहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन् र यी भ्रमणहरूमा धार्मिक र सांस्कृतिक आदानप्रदानमा योगदान गर्छन्। प्रतिनिधिमण्डलमा समावेश कलाकारहरूले यी भ्रमणहरूको सांस्कृतिक पक्षलाई उजागर गर्दै चिनियाँ कला र सम्पदालाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा प्रवर्द्धन गर्ने गरेका छन्। धार्मिक, प्रशासनिक र सांस्कृतिक प्रतिनिधिहरूको यो संयोजन चिनियाँ बुद्ध धर्म र यसको अभ्यासहरूको समग्र र सुसङ्गत छवि प्रस्तुत गर्ने उद्देश्य हो।

ग्याल्टसेन नोर्बुको अन्तर्राष्ट्रिय धारणा:
यी व्यापक भ्रमणहरू ग्याल्टसेन नोर्बुलाई एक विश्वसनीय बौद्ध नेताको रूपमा स्थापित गर्न र दलाई लामाको उत्तराधिकारी प्रक्रियालाई प्रभाव पार्ने चीनको व्यापक रणनीतिको हिस्सा हो। यद्यपि, त्यहाँ केही चुनौतीहरू छन्। जस्तै नोर्बुको सहभागितालाई अनुमति दिन थाई सरकारको अनिच्छा देखाएको छ। बैंककमा रहेको आफ्नो दूतावास मार्फत यस विषयमा चीनले आक्रामक दबाब दिए पनि थाई सरकारले हिचकिचाइरहेको थियो। दबाबको रणनीतिको रूपमा चीनले प्रदर्शनीका लागि थाई सरकारसँग १० मिलियन थाई बात (लगभग ११ लाख  अमेरिकी डलर) माग गरेको छ।

थाई सरकार ग्याल्टसेन नोर्बुलाई स्वीकार गर्नुको राजनीतिक प्रभावको बारेमा सतर्क छ। तिनीहरूको उपस्थिति तिब्बती बौद्ध धर्ममा चीनको नियन्त्रणलाई समर्थन गर्ने रूपमा देख्न सकिन्छ। जुन थाइल्यान्डको कूटनीतिक अडानसँग मेल खाँदैन। थाई सरकार ग्याल्टसेन नोर्बुको भ्रमणमा थाइल्यान्डको बौद्ध समुदायको प्रतिक्रियाको बारेमा धेरै चिन्तित थियो। किनकि यसले सार्वजनिक आक्रोश वा असन्तुष्टि निम्त्याउने सम्भावना थियो।

प्रदर्शनीका लागि चीनको ४ करोड थाई बात (लगभग ११ लाख अमेरिकी डलर) को मागले थाइल्यान्डको अनिच्छुकतामा आर्थिक आयाम थप्यो। यो पनि बेइजिङद्वारा एक अनुचित दबाब रणनीति थियो।

नेपालका लागि चिनियाँ राजदूत चेन सोङको हस्तक्षेपपछि नेपालका प्रधानमन्त्री केपी ओलीले दिए ग्याल्टसेन नोर्बुको नेपाल भ्रमणलाई स्वीकृत लुम्बिनीमा हुने ९औँ साउथ चाइना सी बुद्ध धर्म गोलमेज सम्मेलनमा करिब २० देशका सरकारी अधिकारी र भिक्षुहरूको सहभागिता हुने अपेक्षा गरिएको छ। तसर्थ, ग्याल्टसेन नोर्बुको भ्रमणलाई नेपालले स्विकार्नु जटिल थियो। जसले तिब्बती समुदाय र अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकार समूहहरू लगायत विभिन्न क्षेत्रबाट विवाद र आलोचनाको सामना गर्‍यो र निश्चित रूपमा बेइजिङको बृहत्तर क्षेत्रीय रणनीतिहरूमा नेपालको भूराजनीतिक स्थिति र यसको भूमिकालाई लिएर प्रश्नहरू खडा भएको थियो।

अन्ततः ग्याल्टसेन नोर्बुको डिसेम्बर ५–६ मा थाइल्यान्ड र १५–१६ डिसेम्बरको नेपाल भ्रमण योजनाअनुरूप हुन सकेन। चीनको प्रयास र बुद्धका अवशेषहरू प्रदर्शनीका लागि बोकेको प्रतिनिधिमण्डलको बाबजुद थाई सरकारको अनिच्छा र सम्बन्धित आर्थिक मागले भ्रमणमा बाधा पुर्‍यायो।

कूटनीतिक चासो र भ्रमणको संवेदनशीलतालाई मध्यनजर गर्दै नेपाल सरकारले पनि भ्रमण स्थगित गर्ने निर्णय गरेको थियो। यो निर्णय  ग्याल्टसेन नोर्बुको होस्टिंगको भूराजनीतिक जोखिम हाइलाइट रिपोर्टहरूद्वारा प्रभावित थियो। विश्वभरका धेरै बौद्धहरूले ग्याल्त्सेन नोर्बुलाई स्वीकार गर्दैनन्। जसलाई व्यापक रूपमा चीनले प्रयोग गरेको राजनीतिक उपकरणको रूपमा वैध पञ्चे लामाको रूपमा हेरिन्छ। 

ग्याल्टसेन नोर्बुलाई चिनियाँ सरकारले तिब्बती समुदायले मान्यता नदिने प्रक्रियामार्फत नियुक्त गरेको गेधुन चोएकी न्याइमाको बेपत्ताले मानवअधिकारको चिन्ता बढाएको छ। धेरै बौद्ध र मानवअधिकार समूहहरूले ग्याल्टसेन नोर्बुको नियुक्तिलाई तिब्बती धार्मिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई दबाउन चीनको प्रयासको एक भागको रूपमा लिन्छन्।

विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्था र मानवअधिकार समूहहरूले तिब्बती बौद्ध धर्ममा चीनको हस्तक्षेपको आलोचना गर्दै गेधुन चोएकी न्याइमालाई रिहा गर्न आग्रह गरेका छन्।