काठमाडौँ। हरेक वर्ष जुन २३ मा विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवस मनाइन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २०११ मा यस दिनलाई आधिकारिक मान्यता दिएपछि एकल महिलाका अधिकार, सम्मान र सामाजिक न्यायका विषयमा विश्वव्यापी बहस हुने अवसरका रूपमा यो दिवस स्थापित भएको छ।

नेपालसहित विभिन्न देशमा सचेतनामूलक कार्यक्रम, अन्तरक्रिया, छलफल तथा सामाजिक अभियानमार्फत यो दिवस मनाउने गरिन्छ। दिवसको मुख्य उद्देश्य श्रीमानको मृत्यु, सम्बन्ध विच्छेद, परित्याग वा अन्य कारणले एकल जीवन बिताइरहेका महिलाले भोग्दै आएका सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक विभेदप्रति ध्यानाकर्षण गराउनु हो।

विश्वका धेरै समाजमा एकल महिलाहरू अझै पनि विभेद, अपहेलना तथा अधिकारबाट वञ्चित हुने अवस्थाबाट गुज्रिरहेका छन्। उनीहरूको समस्या केवल व्यक्तिगत पीडासम्म सीमित नभई सामाजिक संरचना र मानवअधिकारसँग जोडिएको गम्भीर विषयका रूपमा हेरिन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघले यस दिवसमार्फत एकल महिलाको अधिकार, सुरक्षा र सम्मान सुनिश्चित गर्न विश्व समुदायलाई आह्वान गर्दै आएको छ। विशेषगरी विकासोन्मुख मुलुकहरूमा सम्पत्ति अधिकार, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र रोजगारीका अवसरमा एकल महिलाले अझै पनि असमान व्यवहार भोग्नुपरेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

नेपालमा पनि एकल महिलाहरूले अनेक चुनौती सामना गर्दै आएका छन्। परम्परागत सोच, सामाजिक कलंक, आर्थिक निर्भरता तथा अवसरको अभाव उनीहरूका प्रमुख समस्या मानिन्छन्। कतिपय समुदायमा श्रीमान गुमाएका महिलालाई अझै पनि नकारात्मक दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्ति कायम रहेकाले उनीहरूको सामाजिक तथा मानसिक जीवनमा प्रतिकूल असर पर्ने गरेको छ।

यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा एकल महिलाको अधिकार संरक्षणका लागि कानुनी तथा नीतिगत सुधार भएका छन्। सामाजिक सुरक्षा भत्ता, सम्पत्ति अधिकारसम्बन्धी व्यवस्थामा सुधार तथा विभिन्न संघसंस्थाका कार्यक्रममार्फत उनीहरूको जीवनस्तर उकास्ने प्रयास भइरहेका छन्। तर ती व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन अझै चुनौतीपूर्ण रहेको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रमको दिन मात्र होइन, समानता र सामाजिक न्यायबारे गम्भीर समीक्षा गर्ने अवसर पनि हो। यो दिवसले एकल महिलालाई सहानुभूति होइन, समान अधिकार, सम्मान र अवसर प्रदान गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।

विज्ञहरूका अनुसार एकल महिलाको सशक्तीकरणका लागि शिक्षा, रोजगारी, उद्यमशीलता र सामाजिक सुरक्षा महत्वपूर्ण आधार हुन्। साथै समाजमा विद्यमान विभेदकारी सोच परिवर्तन गर्न व्यापक जनचेतना आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवसले समानता, सम्मान र मानवअधिकारका मूल्यमान्यतालाई पुनः स्मरण गराउँछ। एकल महिलाको सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्नु सरकार वा संस्थाको मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको साझा दायित्व भएको सरोकारवालाहरू बताउँछन्। उनीहरूका अनुसार एकल महिलाले समान अवसर र सम्मान पाउने वातावरण निर्माण गर्न सके मात्र समावेशी र न्यायपूर्ण समाज निर्माण सम्भव हुनेछ।