काठमाडौँ । वैज्ञानिकहरूले दक्षिण–पूर्वी हिन्द महासागरको डायमान्टिना क्षेत्रमा ह्वेलका अवशेषहरूको विश्वकै सबैभन्दा गहिरो र विशाल सङ्कलन फेला पारेका छन्। समुन्द्रको सतहभन्दा करिब सात किलोमिटरको गहिराइमा फेला परेको यो स्थलले समुद्री विज्ञान र जीवविज्ञानको क्षेत्रमा नयाँ तरंग पैदा गरिदिएको छ।

अनुसन्धानका अनुसार यस अनौठो क्षेत्रमा विगत ५३ लाख वर्ष (युग) देखि निरन्तर जम्मा हुँदै आएका प्राचीन जीवावशेषहरू मात्र छैनन्, बल्कि त्यहाँ वर्तमान समयमा सक्रिय रहेका अनौठा 'ह्वेल–फल' पारिस्थितिक प्रणालीहरू समेत जीवन्त अवस्थामा फेला परेका छन्।

जब कुनै विशाल ह्वेल माछाको प्राकृतिक वा अन्य कारणले समुन्द्रमा मृत्यु हुन्छ, तब त्यसको विशाल शरीर बिस्तारै डुब्दै समुन्द्रको सबैभन्दा तल्लो पिँधमा पुग्छ। समुन्द्रको यो गहिराइमा घामको प्रकाश कत्ति पनि पुग्दैन र खाद्यान्नको चरम अभाव हुन्छ।

यस्तो सुनसान पिँधमा जब ह्वेलको विशाल शरीर बजारिन्छ, तब त्यो मृत शरीर त्यहाँका अनौठा जीवहरू (जस्तै: गहिरो समुन्द्रका शार्क, अक्टोपस, गँड्यौला र विशेष ब्याक्टेरिया) का लागि दशकौँसम्म पुग्ने खाद्यान्नको भण्डार बन्न पुग्छ। मृत ह्वेलको शरीरलाई केन्द्रमा राखेर त्यहाँ विकास हुने यही विशेष र अस्थायी प्राकृतिक चक्रलाई 'ह्वेल–फल' पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ।

यस अनुसन्धानका क्रममा विशेष गरी ६,७८९ मिटरको अत्यधिक गहिराइमा तीनवटा 'बिग्ड ह्वेल' का मेरुदण्डका हड्डीहरू फेला परेका छन्। समुन्द्रको यो हदैसम्मको गहिराइमा अहिलेसम्म कुनै पनि सक्रिय ह्वेल–फल इकोसिस्टम भेटिएको थिएन। त्यसैले यस खोजले हालसम्मकै सबैभन्दा गहिरो सक्रिय ह्वेल–फल इकोसिस्टमको विश्व कीर्तिमान कायम गरेको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यति धेरै गहिराइमा फेला परेका यी अवशेषहरूले करोडौँ वर्षदेखि समुद्रको गहिरो भागमा जीवहरू कसरी बाँचेका छन् र उनीहरूले पोषक तत्व कसरी प्राप्त गर्छन् भन्ने रहस्य सुल्झाउन ठुलो मद्दत पुर्‍याउनेछ। प्राचीन जीवावशेष र आधुनिक पारिस्थितिक प्रणाली एकै ठाउँमा भेटिनुले यस डायमान्टिना क्षेत्रलाई ह्वेलहरूको इतिहास बुझ्ने "प्राकृतिक सङ्ग्रहालय" का रूपमा स्थापित गरिदिएको छ।