काठमाडौं । पछिल्ला केही वर्षयता डाइबिटिज (मधुमेह) विश्वव्यापी रूपमा तीव्र गतिमा बढिरहेको एक प्रमुख रोग बनेको छ। अहिले विश्वभर करिब ६० करोड मानिसहरू मधुमेहबाट प्रभावित छन् भने सन् २०५० सम्ममा यो संख्या ८० करोड नाघ्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। हरेक नौ जना व्यक्तिमध्ये एक जनामा डाइबिटिज देखिएको तथ्यांक छ, जसले यसलाई 'ग्लोबल प्यान्डेमिक' का रूपमा उभ्याएको छ। विश्वमा डाइबिटिजको 'राजधानी' चीन र भारत हुन्, जबकि नेपालमा जनसंख्याको ८ देखि १० प्रतिशतमा मधुमेह रहेको अनुमान छ ।

मुख्य कारण: बदलिँदो जीवनशैली

डा. योञ्जनका अनुसार, डाइबिटिज तीव्र गतिमा बढ्नुको मुख्य कारण बदलिँदो जीवनशैली हो। पहिले मानिसहरू शारीरिक रूपमा बढी सक्रिय हुने, धेरै हिँड्ने गरे पनि अहिले शहरीकरण र व्यस्त जीवनशैलीले गर्दा त्यस्तो वातावरण छैन। शहरको तीव्र जीवनशैली, बाहिर धेरै खानेकुरा खाने बानी, तनावपूर्ण कामको वातावरण र मोटोपनाको बढ्दो दरले मधुमेहको संख्या बढाएको हो।

यसका साथै, मानिसहरू अहिले पहिलेभन्दा बढी सचेत भएर छिटो-छिटो परीक्षण गराउने हुँदा पनि तथ्यांकमा यसको वृद्धि देखिएको उनको भनाइ छ। डा. योञ्जनले मधुमेह भएका अधिकांश व्यक्तिमा तिर्खा लाग्ने, पिसाब बढी लाग्ने, घाउ निको नहुने, तौल घट्दै जानेजस्ता सामान्य लक्षणहरू नदेखिने हुँदा धेरैलाई रोग लागिसकेको पत्तै नहुने बताइन्।

मधुमेह र थाइराइडको सम्बन्ध

एन्डोक्राइनोलोजिस्ट भएकाले डा. योञ्जनले मधुमेह र थाइराइड दुवै हर्मोनसम्बन्धी (एन्डोक्राइन) सामान्य समस्याहरू रहेको बताइन्। डाइबिटिज नभएका व्यक्तिहरूको तुलनामा मधुमेह भएका व्यक्तिहरूमा थाइराइडको समस्या बढी मात्रामा पाइन्छ। विशेष गरी, बालबालिकादेखि नै इन्सुलिनको अभाव हुने 'टाइप १ डाइबिटिज' भएका करिब ३० प्रतिशत व्यक्तिमा थाइराइडको समस्या देखिने गरेको उनको अनुभव छ।

मधुमेह कसलाई हुनसक्छ?

मधुमेह जसलाई पनि हुनसक्ने रोग भए पनि यसका केही जोखिम कारकहरू छन्। डा. योञ्जनले मोटोपना, निष्क्रिय जीवनशैली (शारीरिक व्यायामको अभाव) र वंशाणुगत कारण लाई प्रमुख जोखिम कारकको रूपमा उल्लेख गरिन्। तर, मोटो मानिसलाई मात्र मधुमेह हुन्छ भन्ने धारणा गलत भएको उनको भनाइ छ।

नेपाल र भारतमा पश्चिमा देशहरूको तुलनामा १० वर्षअघि नै मधुमेह देखिने गरेको र शारीरिक रूपमा दुब्ला, तर पेटमा बोसोको मात्रा बढी भएका (सेन्ट्रल ओबिसिटी) व्यक्तिहरूमा पनि मधुमेह देखिने गरेको उनले बताइन्।

परीक्षण कसले गर्ने र कसरी गर्ने?

मधुमेहको परीक्षण सामान्यतया ब्लड टेस्टबाट गरिन्छ। यसका लागि खाली पेटमा सुगरको मात्रा, खाना खाएको दुई घण्टापछिको सुगरको मात्रा वा तीन महिनाको औसत सुगर हेर्ने (एचपीए बायोप्सि) जाँच गरिन्छ। यी तीनमध्ये कुनै पनि जाँचबाट मधुमेह छ/छैन भन्ने पत्ता लाग्छ।

अमेरिकन डाइबिटिज एसोसिएसनको गाइडलाइन अनुसार, यो तीव्र गतिमा बढेको रोग भएकाले ३० वर्ष नाघेका कुनै पनि जोखिम कारक नभएका व्यक्तिले पनि अनिवार्य रूपमा ब्लड टेस्टमा सुगरको जाँच गर्नुपर्छ। यदि नतिजा सामान्य आएमा हरेक तीन-तीन वर्षमा पुनः जाँच गराउनुपर्छ।

यदि परिवारमा मधुमेहको इतिहास छ, मोटोपना छ वा जीवनशैली निष्क्रिय छ भने त्यस्ता व्यक्तिले पनि नियमित जाँच गराउनुपर्छ। महिलाहरूमा महिनावारी गडबडी (पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम) वा गर्भावस्थामा सुगर देखिएको (जेस्टेशनल डाइबिटिज) छ भने त्यस्ता व्यक्तिले वार्षिक रूपमा ब्लडसुगर चेक गर्नुपर्ने डा. योञ्जनको सुझाव छ।

थाइराइडको समस्या पनि डाइबिटिज जस्तै लक्षण नभई ब्लड टेस्ट (थाइरोइड फंक्सन टेस्ट) बाट पत्ता लाग्छ। टाइप १ डाइबिटिज भएका व्यक्ति, गर्भावस्थाअघिका महिला, बाँझोपन वा महिनावारी गडबडीको समस्या भएका महिला, र परिवारमा थाइराइडको समस्या भएका व्यक्तिले थाइराइड टेस्ट गर्नुपर्ने उनले बताइन्।

मधुमेहका प्रकार र युवा अवस्थामा वृद्धि

मधुमेहका धेरै प्रकार भए पनि मुख्यतया टाइप १ र टाइप २ बढी प्रचलित छन्।

प्रकार २ (टाइप २ डाइबिटिज): यो ९० प्रतिशतभन्दा बढी मानिसमा देखिने प्रकार हो। सामान्यतया ४० वर्ष नाघेपछि यसको जोखिम बढ्छ, तर यो बच्चादेखि वृद्धसम्म कसैलाई पनि लाग्न सक्छ।

प्रकार १ (टाइप १ डाइबिटिज): यो प्रायजसो बच्चाहरूमा देखिने रोग हो, तर उमेर कटिसकेका व्यक्तिमा पनि देखिन सक्छ।

डा. योञ्जनले हालका वर्षहरूमा 'युथ अनसेट डाइबिटिज' अर्थात् ३०-४० वर्षभन्दा कम उमेरमै देखिने मधुमेहको संख्या दोब्बरले बढेको बताइन्। पहिले डाइबिटिज उमेर बढेपछि हुने रोग हो भन्ने गलत धारणा रहेकोमा अहिलेको बदलिँदो खानपान, तनावपूर्ण जीवनशैली, शारीरिक निष्क्रियता र मोटोपनाले युवाहरूमा पनि यो समस्या बढाएको छ।

के खाने, के नखाने?

मधुमेह भएका व्यक्तिले कम कार्बोहाइड्रेट भएका खानेकुरा खानुपर्ने सुझाव डा. योञ्जनले दिएकी छन्। चिनी, आलु, मैदाबाट बनेका परिकारहरू र चिनी मिसाइएका मिठाई, जुस, कोक, फेन्टा, आइसक्रिमजस्ता खानेकुरा नखान सल्लाह दिइन्छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा डाइबिटिज कम: डा. योञ्जनका अनुसार, ग्रामीण क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरूमा डाइबिटिज कम देखिन्छ, किनभने उनीहरूको जीवनशैली बढी सक्रिय हुन्छ (खेतीपाती, श्रम)। उनीहरू प्रायः घरकै स्वस्थ खानेकुरा खान्छन्। तर, ग्रामीण क्षेत्र पनि शहरीकरण हुँदै जाँदा परिश्रम कम र खानेकुरामा लापरवाहीका कारण त्यहाँ पनि मधुमेह देखिन थालेको उनको भनाइ छ। शहरी क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरूमा भने मधुमेहको मात्रा बढी देखिन्छ।

इन्सुलिन वा औषधि प्रयोग गर्नेले ध्यान दिनुपर्ने कुरा

मधुमेह भएका व्यक्ति जसले इन्सुलिन वा औषधि प्रयोग गरिरहेका छन्, उनीहरूले चाडपर्वमा पनि आफ्नो औषधि नियमित लिने र खानपानमा ध्यान दिनुपर्छ। चाडपर्वमा गुलियो र चिल्लो खानेकुरा बढी खाइने हुँदा सादा र मिलाएर खानुपर्ने उनले बताइन्।

लामो यात्रामा जाँदा आफ्नो खानेकुरा बोक्ने, इन्सुलिन आइसमा प्याक गरेर बोक्ने, औषधिहरू नछुटाउने, र सुगर नाप्ने मेसिन बोक्ने सल्लाह दिइन्छ। लामो समय हिँड्दा वा ड्राइभ गर्दा सुगर कम हुन सक्ने भएकाले समयमा खानेकुरा खाने र पकेटमा चकलेटजस्ता गुलियो खानेकुरा राख्ने सुझाव उनले दिइन्।

कस्तो जीवनशैली अपनाउने?

डा. योञ्जनले स्वस्थ जीवनशैलीका लागि निम्न सुझावहरू दिएकी छन्:

सकारात्मक सोच: दिनको सुरुवात सकारात्मक सोचबाट गर्ने।

निद्रा: पर्याप्त निद्रा लिने।

शारीरिक व्यायाम: बिहान उठेर कुनै न कुनै प्रकारको शारीरिक व्यायाम गर्ने।

खानपान: बिहानको खाना सकेसम्म घरबाटै खाएर जाने। खाजाको रूपमा मैदाबाट बनेका समोसा, मम, चाउमिनजस्ता परिकार सकेसम्म नखाने। यसको सट्टा चिउरा, तरकारी, रोटी, उसिनेको अण्डा वा सलाद खाने।

तनाव व्यवस्थापन: कामको तनाव कम गर्ने।

औषधि: चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि नछाड्ने, किनभने यो दीर्घरोग हो।

दुर्व्यसन: धुम्रपान र मध्यपान त्याग्ने।

नियमित परीक्षण: मधुमेहको जटिलताबाट बच्न चिकित्सकले बोलाएको समयमा परीक्षण गराउने। वर्षको एकपटक आँखा, किड्नीलगायत अन्य आवश्यक जाँचहरू गराउने।

अन्त्यमा ध्यान दिनुपर्ने कुरा

डा. योञ्जनले धेरै मधुमेह भएका व्यक्तिलाई आफूलाई रोग लागेको पत्तै नहुने बताइन्। करिब ५० प्रतिशत व्यक्तिमा मधुमेह भइसकेपछि पनि कुनै लक्षण नदेखिने हुँदा, यदि तपाईं ३० वर्ष नाघ्नुभएको छ भने कृपया वर्षको एकपटक अनिवार्य रूपमा सुगरको जाँच गराउनुहोस्। यो एक सामान्य र छोटो समयमा हुने टेस्ट हो, जसले समयमै रोग पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ।